Algemeen

"Balanceren tussen waarheid en eenheid"

Protestants Nederland - 5 juni 2019

Al in de zestiende eeuw waren kerken actief met godsdienstgesprekken, in dit geval tussen Rome en Reformatie. Maar wat is ervan terecht gekomen? Ging de oecumene vaak niet ten koste van de waarheid? Interkerkelijke gesprekken vonden nogal eens plaats op het scherp van de snede tussen waarheid en eenheid.

Het woord oecumene heeft bij mensen uit de rechterflank van de reformatorische kerken een verdachte klank. Vaak ook terecht, gezien de ontwikkelingen in de vorige eeuw rond de moderne oecumene. Toch heeft de term oecumene als zodanig een neutrale oorsprong en betekent zij in het Grieks gewoon: de bewoonde wereld. In het Nieuwe Testament verwijst het woord naar de wereld of de mensheid, zoals blijkt uit het bevel van keizer Augustus om de “gehele wereld” (oikoumenè) te beschrijven (Lukas 2:1).
Na die tijd wordt de term oecumene steeds meer verbonden met de kerk, om nog weer later vereenzelvigd te worden met de specifieke christelijke wereld. Dan wordt gesproken van de ‘oecumenische’ concilies zoals ze in de eerste eeuwen van de christelijke jaartelling gehouden werden. Oecumenisch heeft dan de betekenis van algemeen geldig en gezaghebbend in de gehele kerk. De bisschop van Constantinopel droeg sinds ongeveer 500 de eretitel “oecumenische patriarch”, universele bisschop, wat rond 600 een bron van onvrede werd bij de ‘westerse’ paus Gregorius I, die dit vond getuigen van een aanmatigend gebruik.
Bijna duizend jaar leidde het begrip oecumenisch een slapend bestaan. Pas in de zestiende eeuw duikt het begrip weer op toen een verzameling van drie oud-kerkelijke belijdenisgeschriften (de Apostolische Geloofsbelijdenis, de Geloofsbelijdenis van Nicea en Athanasius) de Latijnse titel van symbola catholica seu oecumenica kreeg. Oecumenisch en katholiek zijn dan gelijkluidend. Het duidt op de betekenis van universeel, authentiek en gezaghebbend.
De bekende Duitse piëtist Ludwig von Zinzendorf gebruikt de term oecumenisch in de zin van de wereldomvattende christelijke kerk. Piëtisten wilden de gemeenschappelijke elementen van het christelijk geloof uit alle confessies verbinden en zich op deze basis des te intensiever gaan wijden aan de zendingsopdracht. W. A. Visser ’t Hooft, de eerste secretaris-generaal van de in 1948 opgerichte Wereldraad van Kerken, wijst in zijn beschrijving van de term oecumenisch naar pioniers als Von Zinzendorf en William Carey. Deze laatste was niet alleen een pionier van de zending in Zuid-Azië, maar werkte al in 1806 ook een plan uit om eens in de tien jaar een interkerkelijke, internationale zendingsconferentie te houden, te beginnen in 1810 in Kaap de Goede Hoop. Pas een eeuw later, in 1910 in Edinburgh, is zijn droom werkelijkheid geworden. Het is met name in de tweede helft van de negentiende eeuw dat de oecumenische idee groeide. Steeds meer werd de verdeeldheid van de kerk als een probleem gezien dat een negatief effect had op het getuigenis van de kerk naar de wereld.

Openheid
Het recente handboek van Ulrich Körtner, Ökumenische Kirchenkunde, laat zien hoe de gedachte van oecumene en interkerkelijke ontmoetingen zich door de eeuwen heen heeft ontwikkeld. Hij stelt dat de kerkelijke verscheidenheid als zodanig niet zondig is, want zij laat iets van de rijkdom van Gods wereldwijde kerk zien, in historisch en cultureel opzicht. Het wordt volgens hem wel een zonde wanneer wederzijdse avondmaalsgemeenschap onmogelijk blijft.
De oecumenische beweging bevindt zich volgens Körtner sinds einde van de tachtiger jaren in een geheel nieuwe fase. Aan de ene kant heeft de beweging sinds haar hoogtepunt in de jaren zestig aan elan verloren. De hoop om door theologische gesprekken de kloof te overbruggen, lijkt vervlogen. Aan de andere kant beperkt de oecumenische beweging zich al lang niet meer tot activiteiten van kerken en inzet van theologen. Ze is van het begin af aan een basisbeweging geweest. Zonder de initiatieven van individuele betrokken christenen waren de kerken in hun oecumenische contacten lang niet zo ver als ze tegenwoordig zijn. Terwijl er aan de ene kant gevoel van stagnatie heerst, zijn er aan de andere kant op lokaal niveau veel gemeenschappelijke activiteiten die christenen dichter bij elkaar brengen.
De uitgave van Volker Lepping/Dorothea Sattler, Ökumenisches Lesebuch Reformation, laat zien hoe oecumenisch gezind de Reformatie is geweest. Zij biedt allerlei interessante documenten vanaf het vroege humanisme van Erasmus tot aan rooms-katholieke ‘hervormingstheologen’ als Julius Pflug en Petrus Canisius. Het zijn teksten van Luther, Melanchthon, Zwingli, Bucer en fragmenten uit godsdienstgesprekken in de zestiende eeuw. De teksten geven een goed beeld van de religieuze verscheidenheid in de zestiende eeuw zodat de uitgave met recht een “oecumenisch leesboek” genoemd kan worden.

Zending
De oud-missioloog Jan A. B. Jongeneel completeerde vorig jaar zijn overzicht van de Nederlandse protestantse kerk-, zendings- en Bijbelgenootschappen. Ook hier is sprake van een oecumenische invalshoek omdat zending en oecumene vanaf de negentiende eeuw steeds meer in elkaar overgaan. Terwijl zijn eerste deel de periode van 1601-1917 bestreek, behandelt hij in het tweede deel de tijdvakken 1917-1949 en 1949-2017. Het boek biedt veel meer dan alleen Nederlandse zendingsgeschiedenis omdat het ook ingaat op ontwikkelingen buiten de westerse wereld, waar Nederlandse kerken, zendings- en Bijbelgenootschappen actief waren.
Inhoudelijk worden tal van thema’s behandeld, zoals zending en verkondiging, kerkplanting, kerstening, interreligieuze dialoog, syncretisme, de uniciteit van Christus en zendingsactiviteiten van de zogenaamde ‘tweede categorie’: christelijk onderwijs, medische zending en armenzorg. Interessant zijn de overzichten van talrijke zendingstheologen in de niet-westerse wereld. Zending heeft zich steeds meer ontwikkeld van bekering van individuen/volken naar dialoog met andere godsdiensten, zo laat de schrijver weten.
In de twintigste eeuw deed de oecumene steeds meer haar intrede, wat tot een (soms fel) inhoudelijk debat leidde tussen ‘evangelicalen’ en ‘oecumenischen’ over de vraag wat centraal moet staan: kerstenen/opvoeden of getuigen/redden. De oecumenische zending gaf voorrang aan interkerkelijke hulpverlening en dialoog, de evangelische beweging en de pinksterkerken daarentegen aan de verkondiging van het Evangelie aan ‘onbereikte volkeren’.
Jongeneel stelt dat in de afgelopen decennia de oecumenische beweging, de evangelische beweging en de pinksterbeweging naar elkaar zijn toegegroeid, “waardoor meningsverschillen weliswaar niet verdwenen zijn, maar fricties minder voorkomen.” Zending is ingrijpend veranderd, zo is de hoofdconclusie van het boek. Dat komt omdat de wereld zelf is veranderd. Nederlandse kerken en zendelingen zijn mondiaal gaan denken en besturen. Kernbegrippen in de naoorlogse oecumenische beweging zijn nu partnerschap, interkerkelijke hulpverlening en wederzijdse assistentie.

Bewogenheid
Bewogen voor de wereld is de titel van een veelzijdige bundel van drie missiologen uit de Gereformeerde Gemeenten over kernwoorden God, wereld, heilsgeschiedenis, verlossing, het Woord, de kerk en de ziel. De auteurs formuleren hun opvattingen in de context van de moderne missiologie terwijl zij daarbij geworteld willen zijn in de gereformeerde theologie. Zending is ten diepste “zending van God” (missio Dei) wat haaks staat op alle (post)koloniale tendensen in theologie en zending.
De christelijke scheppingsvisie is uniek, zo lezen we, omdat zij de schepping verbindt niet alleen met de almachtige Schepper maar ook met alle mensen. De ene God van de christenen is ook de God van alle volken. Alle mensen hebben een aangeboren impuls om te zoeken naar het allereerste begin van hun leven en de betekenis ervan. Wanneer de gelovige zijn godsdienst losmaakt van de schepping van de zorg van de ene God en Schepper van de gehele wereld, dan wordt godsdienst iets van mijzelf en van mijn eigen groep. “Gods kerk is Christus’ lichaam en hoe groter en wijder, hoe meer volken en culturen daarin delen, hoe meer glans en heerlijkheid Zijn werk krijgt.”
Zending is volgens de auteurs ook meer dan redden van zielen: het gaat om de geestelijke en sociale transformatie van mens én maatschappij. Heil is ook breder dan persoonlijk heil. Het volle gewicht van het heil scharniert weliswaar om de persoonlijke toe-eigening in het hart, aldus de auteurs, maar het is tevens katholiek om het gemeenschapskarakter van de gemeente te waarderen. Overigens hebben christenen in Azië of Latijns-Amerika zelden problemen met de toe-eigening van het heil, zo constateert Jan van Doleweerd, terwijl daarentegen het geloof bij westerse christenen vaak omgeven wordt door twijfel, ja dat dit zelfs als een geoorloofd kenmerk wordt beschouwd.

Effect Reformatie
Dat de Reformatie wereldwijd haar vleugels heeft uitgeslagen, is te zien in de interessante bundel Globale Wirkungen der Reformation. Auteurs vervolgen de sporen van de Reformatie in alle werelddelen. Niet alleen de officiële volkskerken passeren de revue, maar ook de vrije en meer evangelisch geïnspireerde kerken die zich ook op de Reformatie beroepen. Interessant is om te zien hoe het protestantisme vele culturen heeft gestempeld. Door de vervolging van protestantse minderheden werd het protestantisme tussen de zestiende en negentiende eeuw wereldwijd door vluchtelingen verbreid. De 74 miljoen lutheranen vormen momenteel slechts een gering aandeel van de ongeveer 560 miljoen protestanten wereldwijd. Ook bij dat laatste is niet gerekend de snel groeiende pinksterbeweging.
Diverse auteurs benadrukken in de bundel Reformationsjubiläum 2017 dat het Reformatiejaar Luther duidelijk op de kaart heeft gezet. Toch zegt Johann Michael Möller, lid van de wetenschappelijke raad voor het Reformatiejubileum 2017, dat de Reformatie te veel een gebeurtenis in het verleden is om werkelijk een brug te slaan naar de huidige geïndividualiseerde en geseculariseerde levenswereld. De Reformatie heeft momenteel vooral een culturele betekenis.
Dat de Reformatie actueel blijft en een bijdrage kan geven aan de moderne oecumene bewijzen de uitgaven in de serie Reformation heute. De twee nieuwe delen beschrijven “protestantse impulsen” die van invloed zijn geweest op de totstandkoming van de moderne individualiteit. Met de Reformatie komt de directe relatie met God in het vizier, de innerlijkheid van het geloof. Met de Verlichting en het piëtisme kwam de vrijheid ten opzichte van instituties aan het licht, om later in esthetische en culturele zin nog meer armslag te krijgen. In de gerichtheid op de persoonlijke geloofsverhouding liggen volgens Martin Laube de wortels van de emancipatie ten opzichte van de individuele vroomheid van de kerkelijke instituties, maar bij de reformatoren zelf is daarvan echter nog niets te zien. Laube stelt dat enerzijds de centrale betekenis van het persoonlijke geloof van de Reformatie een duidelijke inperking van de kerkelijke autoriteit heeft gebracht, anderzijds is er ook weer een belangstelling voor de kerk als instituut gekomen omdat het geloof immers aangewezen is op het Woord van God en dat wordt nu juist in de kerk verkondigd.
Tijden veranderen, wat momenteel vooral merkbaar is bij de opkomst van de moderne (sociale) media. De Reformatie heeft zich gekeerd tegen het vereren van beelden. Maar dat neemt niet weg dat veel reformatorische theologen in die tijd uitgebreid gebruikt gemaakt hebben van het beeld als ondersteunend medium voor de boodschap. Bernd Blöbaum stelt in een van de bundels over de “intermediale” aspecten van de Reformatie dat de oude, niet-digitale kerk niet verdwijnt, maar vervangen en verrijkt wordt door de digitale wereld, en via de moderne (sociale) media. Het is net als de drukpers: het medium als zodanig is neutraal en ook langs deze weg kan het Evangelie wereldwijd bekendheid verwerven.
In de aanloop naar de jaarvergadering van Protestants Nederland in mei over ware en valse oecumene kunnen we constateren dat de kerk zich nooit geïsoleerd heeft van de wereld. Het Evangelie klonk in de gehele bewoonde wereld van die tijd. Zouden we dat niet opnieuw doen? De kerk kan niet anders dan het contact met anderen zoeken om samen de breedte en diepte en hoogte van de liefde van Christus te ontdekken. De spanning tussen waarheid en eenheid zal in deze bedeling nooit opgelost worden.

Mede n.a.v. Volker Lepping/Dorothea Sattler (Hrsg.), Ökumenisches Lesebuch Reformation; Evangelische Verlagsanstalt, Leipzig, 2017; 328 blz.; € 30; Ulrich H. J. Körtner, Ökumenische Kirchenkunde; Evangelische Verlagsanstalt, Leipzig, 2018; 375 blz.; € 38; Jan A. B. Jongeneel, Nederlandse zendingsgeschiedenis. Deel II: Ontmoeting van protestantse christenen met andere godsdiensten en geloven (1917-2017); Boekencentrum, Utrecht, 2018; 712 blz.; € 42,50.; Elco van Burg, Jan van Doleweerd, Dick Kroneman, Bewogen met de wereld. Bijbelse kernwoorden voor missionaire theologie; uitg. De Banier, Apeldoorn, 2018; 285 blz.; € 19,95; Johann Anselm Steiger (Hrsg.), Reformation heute. Band IV: Reformation und Medien. Zu den intermedialen Wirkungen der Reformation; 331 blz.; € 38; Alf Christophersen/Marianne Schröter/Christian Senkel (Hrsg.), Reformation heute Band III: Protestantische Individualitätskulturen; 2018, 237 blz.; € 34; Globale Wirkungen der Reformation; Jahrbuch Sozialer Protestantismus; Reformationsjubiläum 2017 – Rückblicke; 364 blz.; € 30; allen uitgaven van Evangelische Verlagsanstalt, Leipzig, 2018.

Relevante artikelen uit diverse bronnen

"Rooms-katholicisme en Biblebelt hebben de nodige raakvlakken"

Reformatorisch Dagblad 18-11-2019

"Een monnik in de wereld"

Reformatorisch Dagblad 16-10-2019

"Reformatie ging al snel internationaal"

Reformatorisch Dagblad 28-06-2019

“Focus bij oecumene op de eenheid in Christus”

Protestants Nederland 05-06-2019

"Vijfhonderd jaar Reformatie, een blijvende uitdaging voor de oecumene "

Protestants Nederland 05-06-2019

"Het jansenisme. Een rooms-katholieke ketterij?"

Weblog Dr. P.de Vries 22-05-2019

"Dr. Plaisier: Radicale stappen voor samengaan Rome en Reformatie"

Reformatorisch Dagblad 20-05-2019

"Katholiek en hervormd (gereformeerd)"

Dr. P. de Vries 04-05-2019

Hoogleraren over Rome/Reformatie. "Is Rome veranderd?"

Prof. Dr W. van Vlastuin 25-04-2019

„Rooms-Katholieke Kerk bestempelt protestantse gemeente in Alpen als sekte”

Reformatorisch Dagblad 16-03-2019

"Rooms-katholieken ontdekken Luther als kerkhervormer"

Protestants Nederland 20-02-2019

"Oproep voor gezamenlijk avondmaal en eucharistie"

Nederlands Dagblad 13-02-2019

"Boek Veluanus in moderne taal"

Barneveld Vandaag 05-02-2019

"Rooms Katholieke Kerk in zwaar weer"

Onseilandschouwen 05-02-2019

"Lutherse kerken bevestigen engagement voor de eenheid"

Kerknet 30-01-2019

“De kerk heeft toekomst waar ze zich verbindt met anderen”

Website PKN 30-01-2019

"Christenen hebben baat bij biecht."

Reformatorisch Dagblad 28-01-2019

"Biechten mag, in een gesprek van hart tot hart"

Reformatorisch Dagblad 14-01-2019

"Katholieken gingen stiekem op blote voeten de straat op voor God"

NRC 04-01-2019

"ds. Hegger: 'Ik wil het wezenlijke van het christendom laten zien'"

EO Visie Geloven 02-01-2019

"Willibrord, bron van missionaire inspiratie"

Reformatorisch Dagblad 06-11-2018

"Willibrord, bron van missionaire inspiratie"

Reformatorisch Dagblad 06-11-2018

Dáárom bidt de Kerk voor de overledenen

Katholiek Nieuwsblad 02-11-2018

"Dominee Pieter Versloot nodigt Groningers uit voor de biecht"

Trouw 19-08-2018

"Paus in Genève: oecumene plaatst Christus boven verdeeldheid"

Katholiek Nieuwsblad 21-06-2018

"Wat is nu wèl het verschil tussen katholiek en protestant?"

Dag6 04-04-2018

Luthers boodschap laat zich niet reduceren tot de "rechtvaardiging van de goddeloze"

Reformatorisch Dagblad 30-10-2017

“De scheiding tussen Rooms-Katholiek en Protestant is achterhaald”

NieuwWij verbindt de verschillen 15-10-2017

Hoogleraren over Rome-Reformatie: "Ook de Reformatie heeft een reformatie nodig"

Prof. Dr. W. van Vlastuin 10-10-2017

Hoogleraren over Rome/Reformatie. "Is de roomse kerk reformatorischer geworden?"

Prof. Dr W. van Vlastuin 07-04-2005

Collecties in categorie

Algemeen

In deze collectie verschijnen algemene berichten over de verhouding rooms-katholieken en protestanten die niet in een specifieke collectie thuishoren.

Wat is katholiek?

In de volksmond wordt het woord katholiek meestal gebruikt als een synoniem voor de Rooms-Katholieke kerk. Dit is niet juist. In deze collectie wordt duidelijk gemaakt wat het onderscheid is. De formele betekenis van het woord katholiek is universeel of algemeen.

Wat is rooms-katholiek?

Rooms-katholiek is niet hetzelfde als katholiek. Rooms-katholieken zijn volgelingen die de leer van Rome aanhangen. Katholieken zijn christenen bij wie Christus centraal staat in hun geloofsleven.

Wat is protestant?

De protestanste kerken zijn ontstaan na de Reformatie. De bekendste reformatoren waren Luther, Calvijn en Zwingli. Nadat de rooms-katholieke kerk afstand genomen had van de standpunten der reformatoren tijdens het Concilie van Trente, zijn de protestantse kerken ontstaan. In de loop der jaren zijn dat in Nederland, door kerkscheuringen, verschillende denominaties geworden, zoals, Protestantse Kerk in Nederland, Hersteld Hervormde Kerk, Gereformeerde Gemeenten, Christelijk Gereformeerde Kerk en nog andere.

Vijf sola's

In de Reformatie is met name opgeroepen om terug te gaan naar de echte kenmerken van de Vroege Kerk. Met name de mistoestanden in de vorm van aflaten, goede werken en heiligverklaringen werden aan de kaak gesteld. Daartegenover werden, op de Bijbel gebaseerde, waarheden zoals het Woord, genade, geloof, Christus en de glorie van God op de voorgrond geplaatst.

Rechtvaardiging & heiliging

Luther ontdekte bij de bestudering van de brief aan de Galaten hoe zondige mensen rechtvaardig voor God kunnen worden. Hij ontdekte hierin dat hetgeen geleerd werd door Rome in tegenstelling was met hetgeen Gods Woord hierover zegt. De Bijbel zegt dat we alleen door het geloof in Jezus Christus gerechtvaardigd kunnen worden.

Belijdenisgeschriften

Zowel de kerken van de Reformatie als de rooms-katholieke kerk hebben belijdenisgeschriften. Bij de Nederlandse protestantse kerken moet dan met name gedacht worden aan de Heidelbergse Catechismus, de Nederlandse Geloofsbelijdenis en de Dordtse Leerregels. Bij de Rooms-Katholieke kerk kennenwe de Cathechismus van de Rooms-Katholieke kerk, diverse pauselijke encyclieken en besluiten van concilies.

Kerkorde, liturgie en ambten

Vanaf het ontstaan van de christelijke kerk is er aandacht geweest voor de handhaving van kerkelijke orde, voor inrichting van de eredienst en voor de vervulling van de ambten. Na de reformatie zijn er grote verschillen ontstaan op dit gebied tussen protestanten en rooms-katholieken.

Verwijzingen naar boeken

Over de reformatie en de verhouding Rome - Reformatie zijn vele boeken verschenen. In deze categorie worden fragmenten uit boeken weergegeven die van belang zijn voor de wederzijdse beeldvorming tussen rooms-katholieken en protestanten (Komende tijd worden nog meer relevante boekfragmenten toegevoegd)

Overige relevante artikelen

In allerlei periodieken is geschreven over de verhouding Rome - Reformatie. In deze collectie een groot aantal artikelen die niet specifiek zijn toegewezen aan een bepaalde categorie.