Algemeen

"Boek Veluanus in moderne taal"

Barneveld Vandaag - 5 februari 2019

Nadat Jan Gerritsz Versteghe uit Garderen in 1550 zijn protestantse geloofsovertuiging herroepen heeft, krijgt hij wroeging en wil hij de schuld die hij op zich geladen heeft verzoenen door een openbare geloofsbelijdenis. Het resultaat van dit voornemen is Der Leken Wechwyser (1554), dat nu bij uitgeverij De Brevier is verschenen onder de titel Wegwijzer voor gewone gelovigen.

Uitgever PIeter Rouwendal is enthousiast over het boek, dat inmiddels verkrijgbaar is in de boekhandel. ''Het is het eerste gereformeerde geschrift in Nederland. Tenminste, voor zover bekend. Omdat Veluanus in Garderen woonde en preekte, zal er in Barneveld en omgeving zeker belangstelling zijn voor dit boek.'' Der Leken Wechwyser is uit het oud Nederlands in hedendaags Nederlands vertaald door William den Boer.
Jan Gerritsz.Versteghe werd circa 1520 geboren in Garderen. Hij overleed in 1570 in de omgeving van Koblenz. In 1563 huwde hij met Johanna Pithopaea. Hij groeide op in een betrekkelijk bemiddeld boerengezin in Stroe en volgde waarschijnlijk de Latijnse school in Harderwijk, destijds een brandpunt van moderne ideeën. Versteghe staat ook wel bekend onder de schuilnaam Joannes Anastasius Veluanus. Hij was van 1543 tot 1550 pastoor in Garderen en hield meeslepende preken. Versteghe kwam in opstand tegen een aantal praktijken van de rooms-katholieke kerk zoals onder meer tegen de oorbiecht, de aflaatpraktijk, het wangedrag van priesters, heiligenverering en andere misstanden. Ook had hij zijn eigen opvattingen over de voorzienigheid. Zo kende hij de mens deels een eigen wil toe.

Huiszoeking

Inquisiteur Fransicus Sonnius liet een onderzoek instellen en nadat bij een huiszoeking een pamflet tegen de paus werd gevonden, verdween de Gardenaar in 1550 in de gevangenis. Onder druk van de verhoren herriep hij zijn ketterse ideeën. Hij werd tot levenslange gevangenschap veroordeeld en zijn bezittingen werden verbeurd verklaard. Drie jaar lang zat hij in gevangenschap totdat hij met Pinksteren 1553 op verzoek van zijn familie door landvoogdes Maria van Hongarije werd vrijgelaten. Voorwaarde was dat hij naar Leuven zou gaan om pauselijke theologie te studeren. Versteghe zocht echter een veilig heenkomen in Duitsland en schreef daar in 1554 Der Leken Wechwyser. Het boek is vele malen herdrukt. Versteghe toont zich verdraagzaam; zelfs de bestrijding van de rooms-katholieke godsdienst mocht volgens hem niet verder gaan dan verbanning, geldboete en verbod op godsdienstuitoefening. Tot zijn dood was de Veluwenaar een soort kerkelijk inspecteur onder keurvorst Frederik III. In 1912 is in de Nederlands Hervormde kerk in Garderen een gedenksteen onthuld ter nagedachtenis aan Versteghe. In 1994 heeft de gemeente Barneveld een standbeeld geplaatst voor de kerk.

Relevante artikelen uit diverse bronnen

Collecties in categorie

Algemeen

In deze collectie verschijnen algemene berichten over de verhouding rooms-katholieken en protestanten die niet in een specifieke collectie thuishoren.

Wat is katholiek?

In de volksmond wordt het woord katholiek meestal gebruikt als een synoniem voor de Rooms-Katholieke kerk. Dit is niet juist. In deze collectie wordt duidelijk gemaakt wat het onderscheid is. De formele betekenis van het woord katholiek is universeel of algemeen.

Wat is rooms-katholiek?

Rooms-katholiek is niet hetzelfde als katholiek. Rooms-katholieken zijn volgelingen die de leer van Rome aanhangen. Katholieken zijn christenen bij wie Christus centraal staat in hun geloofsleven.

Wat is protestant?

De protestanste kerken zijn ontstaan na de Reformatie. De bekendste reformatoren waren Luther, Calvijn en Zwingli. Nadat de rooms-katholieke kerk afstand genomen had van de standpunten der reformatoren tijdens het Concilie van Trente, zijn de protestantse kerken ontstaan. In de loop der jaren zijn dat in Nederland, door kerkscheuringen, verschillende denominaties geworden, zoals, Protestantse Kerk in Nederland, Hersteld Hervormde Kerk, Gereformeerde Gemeenten, Christelijk Gereformeerde Kerk en nog andere.

Vijf sola's

In de Reformatie is met name opgeroepen om terug te gaan naar de echte kenmerken van de Vroege Kerk. Met name de mistoestanden in de vorm van aflaten, goede werken en heiligverklaringen werden aan de kaak gesteld. Daartegenover werden, op de Bijbel gebaseerde, waarheden zoals het Woord, genade, geloof, Christus en de glorie van God op de voorgrond geplaatst.

Rechtvaardiging & heiliging

Luther ontdekte bij de bestudering van de brief aan de Galaten hoe zondige mensen rechtvaardig voor God kunnen worden. Hij ontdekte hierin dat hetgeen geleerd werd door Rome in tegenstelling was met hetgeen Gods Woord hierover zegt. De Bijbel zegt dat we alleen door het geloof in Jezus Christus gerechtvaardigd kunnen worden.

Belijdenisgeschriften

Zowel de kerken van de Reformatie als de rooms-katholieke kerk hebben belijdenisgeschriften. Bij de Nederlandse protestantse kerken moet dan met name gedacht worden aan de Heidelbergse Catechismus, de Nederlandse Geloofsbelijdenis en de Dordtse Leerregels. Bij de Rooms-Katholieke kerk kennenwe de Cathechismus van de Rooms-Katholieke kerk, diverse pauselijke encyclieken en besluiten van concilies.

Kerkorde, liturgie en ambten

Vanaf het ontstaan van de christelijke kerk is er aandacht geweest voor de handhaving van kerkelijke orde, voor inrichting van de eredienst en voor de vervulling van de ambten. Na de reformatie zijn er grote verschillen ontstaan op dit gebied tussen protestanten en rooms-katholieken.

Verwijzingen naar boeken

Over de reformatie en de verhouding Rome - Reformatie zijn vele boeken verschenen. In deze categorie worden fragmenten uit boeken weergegeven die van belang zijn voor de wederzijdse beeldvorming tussen rooms-katholieken en protestanten (Komende tijd worden nog meer relevante boekfragmenten toegevoegd)

Overige relevante artikelen

In allerlei periodieken is geschreven over de verhouding Rome - Reformatie. In deze collectie een groot aantal artikelen die niet specifiek zijn toegewezen aan een bepaalde categorie.