Algemeen

„Maria laat zien dat genade van Iemand anders komt”

Reformatorisch Dagblad - 8 september 2021

Meer aandacht voor Maria in protestantse kerken, is dat een goed idee? Een studiemiddag rond het boek ”Maria: icoon van genade” van prof. dr. A. Huijgen geeft geen pasklare antwoorden. „Maria is niet los te verkrijgen”, zegt prof. dr. A. van de Beek. „Ze heeft geen eigen business. Ze herinnert ons eraan dat genade van elders komt.”

De bijeenkomst, woensdagmiddag in de Victorkerk in Apeldoorn, vindt niet zomaar plaats op 8 september. Het is volgens de traditie de geboortedag van Maria. Prof. Huijgen, hoogleraar aan de Theologische Universiteit Apeldoorn van de Christelijke Gereformeerde Kerken, pleit in zijn in juni verschenen boek voor meer waardering voor de moeder van Jezus.

Prof. Huijgen benadrukt het nog maar eens: hij wil niet dat de aandacht voor Maria die voor Christus overschaduwt. „Maar wat mij in Maria fascineert, is haar geloof en menselijkheid. In haar zie je Gods genade aan het werk. Wat dat betreft is ze een icoon.”

Mgr. dr. G. J. N. de Korte, bisschop van Den Bosch, vindt het boek van prof. Huijgen een „waardevolle bijdrage” uit „onverwachte hoek.” Rooms-katholieken en protestanten maken allebei gebruik van de Bijbelse gegevens over Maria, maar soms leggen ze die anders uit. Wat ze in ieder geval gemeenschappelijk hebben, zegt dr. De Korte, zijn de leeruitspraken uit de Vroege Kerk: „Maria als maagdelijke moeder van Jezus en Maria als Godbarende.”

„Bedrijfsongevallen”
Prof. Huijgen noemt in zijn boek latere leeruitspraken, zoals de zondeloosheid en tenhemelopneming van Maria, „bedrijfsongevallen.” Toch hebben die ideeën „oude papieren in de kerkelijke traditie”, zegt dr. De Korte. De Rooms-Katholieke Kerk heeft volgens hem „gelukkig duidelijk” uitgesproken dat Maria geen medeverlosseres is. „Paus Franciscus heeft dat in maart 2021 nog gezegd: Christus is de enige Verlosser. Maria is wel de begenadigde, de moeder Gods. Christus ziet Maria als Zijn eerste leerling.”

Dr. De Korte vindt het belangrijk dat rooms-katholieken en protestanten met elkaar over Maria blijven spreken. „Niet enghartig, door haar te verzwijgen. Maar ook niet met overdrijving, door haar te vergoddelijken.”

Rooms-katholieken en protestanten zouden wat hem betreft verder kunnen spreken over onderwerpen als de „luisterende Maria” („Mij geschiedde naar Uw Woord”) of de „hoopvolle Maria” (wachtend in de bovenzaal in Jeruzalem op de komst van de Heilige Geest).

Mariafobie
Prof. Huijgen pleit in zijn boek voor het vieren van het feest van de annunciatie, de aankondiging van de geboorte van de Verlosser. Prof. dr. W. van Vlastuin, hoogleraar aan de Vrije Universiteit Amsterdam en rector van het Hersteld Hervormd Seminarium, voelt daar „niets” voor. „Waarom wel voor Maria en niet voor andere heiligen? Ik zou er nog wel een paar weten. Waarom niet voor Abraham, de vader aller gelovigen? Of voor Mozes, onder wie de oudtestamentische Godsopenbaring tot een hoogtepunt kwam? Of voor Johannes, die de grootste onder de mensen wordt genoemd – dus ook groter dan Maria?”

Als er een schijnwerper op Maria staat, dan leidt dat volgens prof. Van Vlastuin af van de kern waarom het gaat. „In het protestantisme hebben we geen feestdagen voor heiligen, omdat we ons richten op de Heiland en Zijn werk. In de brieven van Paulus krijgt Maria geen aandacht. Daarin is het alleen: Jezus Christus en Dien gekruisigd.”

Is er in het protestantisme sprake van Mariafobie? „Als je in Apeldoorn of Kampen woont, hoor je niet zoveel over Maria. Maar op andere plaatsen in Nederland en in het buitenland is dat wel het geval. Door deze studie ben ik ook wat op onderzoek uitgegaan en ik ben geschrokken van de uitspraken die ik vond. Bijvoorbeeld over Maria als medeverlosseres, ondanks wat mgr. De Korte zojuist aangaf. Maria als eerstgeborene van alle schepselen, als degene die ons Jezus het beste laat kennen, als degene van wie en in wie we zijn, als de vrouw van wie het moederschap ons redt en als de Eva die Christus op Golgotha heeft opgedragen aan de Vader. Dat vind ik schokkend.”

Luther
Zulke uitspraken zijn volgens prof. Van Vlastuin mede te wijten aan het feit dat Maria „moeder Gods” wordt genoemd. In de rooms-katholieke traditie is de Mariaverering „niet facultatief, maar wordt die gezien als een onmisbare schakel in de heilsgeschiedenis.”

Prof. Van Vlastuin vindt ook dat prof. Huijgen meer onderzoek had moeten doen naar wat er in de gereformeerde traditie over Maria is gezegd. Ook zou hij zich te veel op de vroege Luther beroepen. „Luther werd steeds kritischer op de Mariaverering. Hij wilde het feest van Maria’s geboorte afschaffen – en dat is déze dag. In zijn Grote en Kleine Catechismus komt Maria –behalve in het apostolicum– niet meer voor. In verband met de Mariaverering spreekt hij over „de onbeschrijfelijke en onuitsprekelijke gruwel van het pauselijk rijk.” Treffend is zijn uitspraak uit 1532: „Daarom moeten wij ons losmaken van de moeder en ons aan het Kindje vastbinden.””

Prof. Huijgen zegt in een reactie dat hij het een „spannende” vraag vindt of de Reformatie te kort doet aan „het rituele en het visuele. Mijn antwoord is: ja.”

Kaarsje
Kun je als protestant een kaarsje voor Maria opsteken? „Het hangt ervan af welke betekenis we eraan geven”, zegt de hoogleraar. Volgens hem ligt de „sleutel’’ van devotie in de pneumatologie, de leer van de Heilige Geest. „Dat vind ik bij Calvijn. De Geest werkt op allerlei manieren, zodat er trekkracht is richting Christus.”

Wat betekent dat voor de Mariaverering? „Laat ik het wat ondeugend zeggen: ik denk niet dat Mariaverering facultatief is. De Schrift zegt: „Alle geslachten zullen mij zalig heten.” De Reformatie heeft ten onrechte geen onderscheid tussen verering en aanbidding aangebracht.”

Prof. Huijgen zegt niet uit te zijn op het instellen van een nieuwe feestdag. „Ik wil juist terug naar het oude. Luther wees veel af omdat het niet Schriftuurlijk was, maar hij bleef zijn leven lang over de annunciatie preken. Waarom is die zo belangrijk? De aankondiging is het begin van het Nieuwe Testament. Toen werd het Evangelie voor het eerst gehoord.”

Dr. De Korte onderstreept dat Maria in de Rooms-Katholieke Kerk niet wordt aanbeden, maar vereerd. „Onder mijn geloofsgenoten is soms, in sommige delen zelfs vaak, sprake van overdrijving. In mijn eigen kathedraal staat een beeld van Maria als koningin. Maar ze mag nooit verzelfstandigd worden. Maria is altijd verbonden met Christus. Ze verwijst naar Hem.”

Prof. Van Vlastuin, tegen dr. De Korte: „Wat vindt u nu zelf van de dogma’s van de zondeloosheid en tenhemelopneming van Maria, waar prof. Huijgen ook kritisch op is?”

Dr. De Korte: „De Mariadevotie lijkt los van Christus te staan. Leken zijn geen theologen; het gaat om spiritualiteit, om geloofsbeleving. Deze dogma’s zijn misschien wat ingewikkeld, maar ze drukken uit: waar Maria is –namelijk bij haar Zoon–, daar mag ik ook zijn.”

Hunkering
Prof. Huijgen denkt dat een Mariafeestdag en het dagelijks zingen van de Lofzang van Maria kan helpen om onderlinge karikaturen weg te nemen. „Al zullen we het op het punt van de ambt waarschijnlijk nooit eens worden.”

Musicus en theoloog dr. C. S. H. Rijken is blij met het voorstel van prof. Huijgen om dagelijks het Magnificat te zingen. „Hij heeft ook oog voor het belang van schoonheid. In de kerk, zeker ook in de gereformeerde gezindte, is een hunkering naar schoonheid. Dat laat zien dat de gereformeerde Reformatie te radicaal is geweest op het terrein van de liturgie.”

Prof. dr. Marcel Sarot, hoogleraar aan Tilburg School of Theology, sprak over ”Mariologie tussen gnostiek en natuurlijke theologie”. Hij signaleerde wat dat betreft een „systeemfout” in het boek van prof. Huijgen.

Tenhemelopneming
Emeritus hoogleraar prof. dr. A. van de Beek ging in op Maria in Europa in de eenentwintigste eeuw. „Om Maria recht te doen, als we dat kunnen, moeten we bij haar beginnen. Maria is niet van ons, ze is in de eerste plaats wie ze zelf is.”

In het Nieuwe Testament neemt Maria geen bijzondere positie in, stelt prof. Van de Beek. „Ze gaat op in de kerk. Maria mocht Jezus grootbrengen, maar als Hij gaat optreden, is er geen bijzondere rol meer voor haar weggelegd. Ze hoort bij hen die Zijn leerlingen zijn.”

Toch neemt ze in de kring van de discipelen wel een bijzondere plek in. „Ze is degene in wie God definitief een nieuw begin maakt. Dat is voor moderne mensen moeilijk: God is Zijn nieuwe schepping niet in ons, maar in haar begonnen. In een zwangerschap, niet in Europa.”

Prof. Van de Beek ziet Maria als een teken van Gods bijzondere genade: de komst van God in de wereld. „Maar Zijn identiteit wordt niet door haar bepaald. Hij is mens geworden om ons van de zonden te redden.”

Protestanten hebben volgens hem goed gezien dat de Zoon van Maria genade brengt, rooms-katholieken dat deze genade een concrete „plaats” heeft. „Maria is iemand anders dan haar Zoon, dus ze is geen medeverlosseres. Dat weten en erkennen rooms-katholieken ook, en daar mogen ze best wat duidelijker over zijn. Maar protestanten moeten goed onder ogen zien dat er geen vrouw is die hoger is dan zij. Er is geen zuster in de kerk die meer met ons verbonden is dan deze oudste zuster.”

Maria is niet los te verkrijgen, benadrukt prof. Van de Beek. „Ze heeft geen eigen business. Maria maakt altijd deel uit van de kerk. Maria staat voor distantie. Ze is niet meer bij ons, dus wat dat betreft is er wat te zeggen voor de Tenhemelopneming van Maria. Ze herinnert ons eraan dat genade van elders komt.”

Relevante artikelen uit diverse bronnen

Moet Maria inderdaad meer aandacht krijgen?

Reformatorisch Dagblad 25-06-2021

Prof. Huijgen: Vier Mariafeest, zing dagelijks het Magnificat

Reformatorisch Dagblad 24-06-2021

Augustinus, kerkvader voor zowel katholiek als protestant

INFO NU 12-02-2021

Eenheid van de kerk

De Wekker 28-09-2020

‘Interessant en verrijkend’: Paul van Geest benoemd tot lid Pauselijke Theologische Academie

Katholiek Nieuwsblad 25-09-2020

Een reformatorische kamer binnen het katholieke huis?

Reformatorisch Dagblad 06-02-2020

Dreigen we de besten te verliezen?

Reformatorisch Dagblad 24-01-2020

"Rooms-katholicisme en Biblebelt hebben de nodige raakvlakken"

Reformatorisch Dagblad 18-11-2019

"Een monnik in de wereld"

Reformatorisch Dagblad 16-10-2019

"Reformatie ging al snel internationaal"

Reformatorisch Dagblad 28-06-2019

"Balanceren tussen waarheid en eenheid"

Protestants Nederland 05-06-2019

“Focus bij oecumene op de eenheid in Christus”

Protestants Nederland 05-06-2019

"Vijfhonderd jaar Reformatie, een blijvende uitdaging voor de oecumene "

Protestants Nederland 05-06-2019

"Het jansenisme. Een rooms-katholieke ketterij?"

Weblog Dr. P.de Vries 22-05-2019

"Dr. Plaisier: Radicale stappen voor samengaan Rome en Reformatie"

Reformatorisch Dagblad 20-05-2019

"Katholiek en hervormd (gereformeerd)"

Dr. P. de Vries 04-05-2019

Hoogleraren over Rome/Reformatie. "Is Rome veranderd?"

Prof. Dr W. van Vlastuin 25-04-2019

„Rooms-Katholieke Kerk bestempelt protestantse gemeente in Alpen als sekte”

Reformatorisch Dagblad 16-03-2019

"Rooms-katholieken ontdekken Luther als kerkhervormer"

Protestants Nederland 20-02-2019

"Oproep voor gezamenlijk avondmaal en eucharistie"

Nederlands Dagblad 13-02-2019

"Boek Veluanus in moderne taal"

Barneveld Vandaag 05-02-2019

"Rooms Katholieke Kerk in zwaar weer"

Onseilandschouwen 05-02-2019

"Lutherse kerken bevestigen engagement voor de eenheid"

Kerknet 30-01-2019

“De kerk heeft toekomst waar ze zich verbindt met anderen”

Website PKN 30-01-2019

"Christenen hebben baat bij biecht."

Reformatorisch Dagblad 28-01-2019

"Biechten mag, in een gesprek van hart tot hart"

Reformatorisch Dagblad 14-01-2019

"Katholieken gingen stiekem op blote voeten de straat op voor God"

NRC 04-01-2019

"ds. Hegger: 'Ik wil het wezenlijke van het christendom laten zien'"

EO Visie Geloven 02-01-2019

"Willibrord, bron van missionaire inspiratie"

Reformatorisch Dagblad 06-11-2018

"Willibrord, bron van missionaire inspiratie"

Reformatorisch Dagblad 06-11-2018

Dáárom bidt de Kerk voor de overledenen

Katholiek Nieuwsblad 02-11-2018

"Dominee Pieter Versloot nodigt Groningers uit voor de biecht"

Trouw 19-08-2018

"Paus in Genève: oecumene plaatst Christus boven verdeeldheid"

Katholiek Nieuwsblad 21-06-2018

"Wat is nu wèl het verschil tussen katholiek en protestant?"

Dag6 04-04-2018

Luthers boodschap laat zich niet reduceren tot de "rechtvaardiging van de goddeloze"

Reformatorisch Dagblad 30-10-2017

“De scheiding tussen Rooms-Katholiek en Protestant is achterhaald”

NieuwWij verbindt de verschillen 15-10-2017

Hoogleraren over Rome-Reformatie: "Ook de Reformatie heeft een reformatie nodig"

Prof. Dr. W. van Vlastuin 10-10-2017

Hoogleraren over Rome/Reformatie. "Is de roomse kerk reformatorischer geworden?"

Prof. Dr W. van Vlastuin 07-04-2005

Collecties in categorie

Algemeen

In deze collectie verschijnen algemene berichten over de verhouding rooms-katholieken en protestanten die niet in een specifieke collectie thuishoren.

Wat is katholiek?

In de volksmond wordt het woord katholiek meestal gebruikt als een synoniem voor de Rooms-Katholieke kerk. Dit is niet juist. In deze collectie wordt duidelijk gemaakt wat het onderscheid is. De formele betekenis van het woord katholiek is universeel of algemeen.

Wat is rooms-katholiek?

Rooms-katholiek is niet hetzelfde als katholiek. Rooms-katholieken zijn volgelingen die de leer van Rome aanhangen. Katholieken zijn christenen bij wie Christus centraal staat in hun geloofsleven.

Wat is protestant?

De protestanste kerken zijn ontstaan na de Reformatie. De bekendste reformatoren waren Luther, Calvijn en Zwingli. Nadat de rooms-katholieke kerk afstand genomen had van de standpunten der reformatoren tijdens het Concilie van Trente, zijn de protestantse kerken ontstaan. In de loop der jaren zijn dat in Nederland, door kerkscheuringen, verschillende denominaties geworden, zoals, Protestantse Kerk in Nederland, Hersteld Hervormde Kerk, Gereformeerde Gemeenten, Christelijk Gereformeerde Kerk en nog andere.

Vijf sola's

In de Reformatie is met name opgeroepen om terug te gaan naar de echte kenmerken van de Vroege Kerk. Met name de mistoestanden in de vorm van aflaten, goede werken en heiligverklaringen werden aan de kaak gesteld. Daartegenover werden, op de Bijbel gebaseerde, waarheden zoals het Woord, genade, geloof, Christus en de glorie van God op de voorgrond geplaatst.

Rechtvaardiging & heiliging

Luther ontdekte bij de bestudering van de brief aan de Galaten hoe zondige mensen rechtvaardig voor God kunnen worden. Hij ontdekte hierin dat hetgeen geleerd werd door Rome in tegenstelling was met hetgeen Gods Woord hierover zegt. De Bijbel zegt dat we alleen door het geloof in Jezus Christus gerechtvaardigd kunnen worden.

Belijdenisgeschriften

Zowel de kerken van de Reformatie als de rooms-katholieke kerk hebben belijdenisgeschriften. Bij de Nederlandse protestantse kerken moet dan met name gedacht worden aan de Heidelbergse Catechismus, de Nederlandse Geloofsbelijdenis en de Dordtse Leerregels. Bij de Rooms-Katholieke kerk kennenwe de Cathechismus van de Rooms-Katholieke kerk, diverse pauselijke encyclieken en besluiten van concilies.

Kerkorde, liturgie en ambten

Vanaf het ontstaan van de christelijke kerk is er aandacht geweest voor de handhaving van kerkelijke orde, voor inrichting van de eredienst en voor de vervulling van de ambten. Na de reformatie zijn er grote verschillen ontstaan op dit gebied tussen protestanten en rooms-katholieken.

Verwijzingen naar boeken

Over de reformatie en de verhouding Rome - Reformatie zijn vele boeken verschenen. In deze categorie worden fragmenten uit boeken weergegeven die van belang zijn voor de wederzijdse beeldvorming tussen rooms-katholieken en protestanten (Komende tijd worden nog meer relevante boekfragmenten toegevoegd)

Overige relevante artikelen

In allerlei periodieken is geschreven over de verhouding Rome - Reformatie. In deze collectie een groot aantal artikelen die niet specifiek zijn toegewezen aan een bepaalde categorie.