Algemeen

"Vijfhonderd jaar Reformatie, een blijvende uitdaging voor de oecumene "

Protestants Nederland - 5 juni 2019

Vijfhonderd jaar Reformatie is vorig jaar voor het eerst in de geschiedenis in oecumenisch verband gevierd. Zowel de Rooms-Katholieke Kerk als kerken van de Reformatie waren actief betrokken bij diverse vieringen. Maar wat heeft het opgeleverd? Is de gewenste eenheid dichterbij gekomen? De praktijk laat nog weinig tastbaar resultaat zien.

De opdracht tot eenheid van de kerk is geen hobby van oecumenische vrijgestelden, maar is diep geworteld in het hogepriesterlijk gebed van Jezus dat zij ‘allen één zijn’ (Joh. 17:21). Decennia oecumenische gesprekken hebben de eenheid van kerken echter niet dichterbij gebracht. Toch is er de laatste jaren steeds meer een geestelijke verbondenheid gegroeid over de kerkmuren heen. Wat zijn de kansen van deze zogenaamde ‘spirituele oecumene’. En hoe laat deze zich verbinden met de onopgeefbare eenheid van de kerk?
Een aantal recente studies in onder meer de serie Beihefte zum Ökumenischen Rundschau over ontwikkelingen in de oecumene, in combinatie met bezinning op thema’s als katholiciteit en reformatie/vernieuwing van de kerk, laat zien dat oecumene steeds meer een spirituele of geestelijke zaak is geworden. Niet eenwording van kerken, maar (h)erkenning van gelovigen uit andere confessionele tradities staat nu centraal. Wat bindt is meer dan wat scheidt, zo is het gevoelen van velen. Oecumene is meer een zaak van het hart, van het beleven van een innerlijke verbondenheid, dan van uiterlijke kerkelijke organisatie. Maar is dat alles wenselijk?
Uwe Sarat betoogt in een van de bundels dat niet alleen de zonde de belangrijkste oorzaak is van de verdeeldheid van de kerken. De verdeeldheid is ontstaan door tegenstrijdige opvattingen, die weer gedragen zijn door fundamentele overtuigingen. Het is zelfs vaak zo dat de liefde tot waarheid en gehoorzaamheid aan het Woord van God geleid hebben tot afsplitsingen. Waar ligt de balans tussen waarheid en eenheid? Hoe kunnen we omgaan met verschillen en streven naar eenheid zonder tekort te doen aan de waarheid van Gods Woord?

Nieuwe strategie
In dit artikel geven we een samenvatting van trends die in onderstaande publicaties naar voren komen. Volgens een van de schrijvers, Heikki Huttunen, is een echte oecumenische ontmoeting niet mogelijk zonder een spirituele kern, de inspiratie van de Heilige Geest. Het probleem van deze tijd is volgens hem dat we wel kunnen delen in een geestelijke erkenning van de ander, maar tegen het feit aanlopen dat we aan deze werkelijkheid geen kerkelijke vorm kunnen geven. Toch leven we volgens hem in een unieke fase van oecumenische dialoog: er is meer gemeenschappelijkheid dan officieel wordt erkend door de verschillende kerken.
Annegreth Schilling spreekt zelfs over een post-oecumenisch christendom, een term die de rooms-katholieke vernieuwingstheoloog Yves Congar al in 1970 gebruikte. Er is een nieuw verstaan van oecumene voorbij de traditionele terminologie, die volgens Schilling vooral een kerkelijk navelstaren is geweest, gericht op het slechten van confessionele en kerkelijke controverses. Nu is oecumene gericht op de gehele wereld (de oorspronkelijke betekenis van oikoumene). De huidige oecumenische dialogen verschillen van de institutionele oecumene van de 20ste eeuw en van de oecumenische dialoog in de 21ste eeuw die in deze postseculiere en postoecumenische tijd ook gericht is op de dialoog tussen de verschillende religies in plaats van alleen de binnenchristelijke oecumenische dialoog.
Een belangrijk begrip in de oecumenische beweging is het begrip recogniton (herkenning), waarin zowel de betekenis van herkenning als erkenning meespeelt. Wie de ander herkent en erkent, zal hem accepteren als een medechristen. Vandaar dat recognition en reception (ontvangst, acceptatie), twee belangrijke begrippen in de oecumenische literatuur, nauw met elkaar verbonden zijn, zo laat de studie Just Do It?! zien. Dat is de winst van de oecumenische beweging geweest: er is begrip voor de waarheid in de andere kerken of kerkelijke gemeenschappen. Er moet dus oog zijn voor diversiteit.
Augoustinos Bairactaris benadrukt dat diversiteit niet hetzelfde is als verschil. Diversiteit is het gevolg van ons menselijk bestaan. De discipelen van Jezus hadden niet hetzelfde karakter maar verrijkten elkaar door hun verscheidenheid. Diversiteit strijdt niet met de ene waarheid, noch hoeft de ene kerk te verdelen. Maar zolang christenen leven in openlijke verdeeldheid, verliezen ze hun geloofwaardigheid in de ogen van de wereld.

Katholiciteit
Katholiciteit is een onderwerp dat weer ‘in’ is. Oorspronkelijk betekent katholiek “volgens het geheel”, dat wat “geheel en intact” is. Als katholiciteit direct verbonden is met Christus, is katholiciteit niet “een eeuwige, bevroren toestand”, aldus Henk Bakker in een van de bundels, maar een proces van genade, divers en met vele gezichten: de volheid van het leven is weerspiegeld in het ene lichaam van Christus.
Katholiciteit is een goddelijke gave en opdracht aan de kerk. Zij is zich bewust deel te zijn van een groter en meer divers geheel. Dit streven naar heelheid vereist de kunst om elk exclusivisme af te zweren. Zij is gericht op het respectvol ontvangen van de ander. Katholiciteit betekent dat ik de ander die van mij verschilt niet zie als een bedreiging, maar als een gave en zelfs als een kans voor mijn verlossing. Dat impliceert dialoog, geen confrontatie, maar ook niet totale overeenstemming. Juist deze katholiciteit staat volgens Bakker echter onder zware druk, bijvoorbeeld vanwege spanningen als gevolg van het erkennen van vrouwelijke ambtsdragers. Er is een spanning tussen veelheid en eenheid zoals die duidelijk in de bundel Umstrittene Katholizität naar voren komt.
Wolfgang Lienemann ziet een paradox: de meeste kerken van de christenheid accepteren in overeenstemming met Nicea (325) en Constantinopel (381) de katholiciteit als een van de vier kenmerken van de kerk (una, sancta, catholica et apostolica), maar verstaan onder eenheid en katholiciteit geenszins hetzelfde of bestrijden zelfs de legitimiteit van de andere traditie. Met name door de oecumenische beweging is katholiciteit een dynamisch begrip geworden, die alle mensen omvat en ook een eschatologische dimensie heeft. De kerkelijke belijdenis van de “ene, heilige, katholieke en apostolische” kerk is ingebed in de bezinning op het werk van de drie-enige God in het voltooien van Zijn schepping en de verwachting van de wereld die komt.

Reformatie
Wie denkt dat de Reformatie alleen een zaak is van protestanten, heeft het mis. Het begrip reformatie is een begrip dat breed gebruikt wordt vanaf het begin van de Middeleeuwen, zo laten diverse studies over dit onderwerp zien. Het gaat dan om vernieuwing en verbetering van de kerk, herstel van een oorspronkelijke toestand. Bernd Oberdorfer keert zich tegen de gedachte dat de Rooms-Katholieke Kerk eenzijdig op traditie en continuïteit (en dus starheid) gericht zou zijn, en het protestantisme op vernieuwing en vrijheid (en dus flexibiliteit). De reformatoren wilden juist de bewaarders van de traditie zijn, en zagen de zogeheten “vernieuwing” (voor hen gelijk aan verval) juist bij Rome optreden.
Hervorming is noodzakelijk omdat de geloofsschat (depositum fidei) niet nauwkeurig bewaard is gebleven. In deze context benadrukt Vaticanum II (1962-1965) de spirituele dimensie in de oecumenische betrekkingen, die vooral in de naconciliaire tijd steeds meer ingang gevonden heeft. Het kerkelijk begrip van hervorming is volgens Karl Lehmann niet alleen op institutionele en structurele veranderingen gericht, maar heeft vanaf het begin een persoonlijke en spirituele dimensie. Zonder deze dimensie zijn veel aanzetten van hervorming zonder resultaat gebleven.
Volgens Lehmann werd men zich er in de loop van de eeuwen steeds duidelijker van bewust dat kerkelijke gemeenschap/eenheid het hoogste doel was maar dat de weg ernaartoe eerst van hindernissen vrijgemaakt moest worden. Hij wijst op de dringende noodzaak om te concretiseren wat bedoeld wordt met het begrip “zichtbaarheid van de kerk”. Johanna Rahner bepleit in dit kader een oecumene van “kleine stappen”, een model van wederzijdse erkenning bij blijvende verscheidenheid en als bescheiden doelstelling.

Winst van ‘2017’?
De spannende vraag is natuurlijk wat het resultaat is geweest van 500 jaar Reformatie. Er zijn heel wat gesprekken en ontmoetingen geweest, maar wat heeft het opgeleverd? Christoph Markschies formuleert het dilemma treffend: doorbraak of katerstemming? Hoewel het Reformatiejubileum voor het eerst sinds 500 jaar in een oecumenische setting heeft plaatsgevonden, is de vraag of het glas half vol of half leeg is. Voor de een is veel bereikt, voor de ander is de beslissende doorbraak pas bereikt bij de erkenning van de inzegening van vrouwen en toelating tot het gemeenschappelijk avondmaal.
Johannes Oeldemann, directeur van het Johann-Adam-Möhler-Institut für Ökumenik in Paderborn, stelt dat de oecumenische grondstemming weliswaar positief is veranderd maar er zijn op de weg naar eenheid nog veel verdere stappen te maken. Paus Franciscus benadrukte dit jaar het motief van de weg. De oecumene groeit letterlijk gaandeweg. Daarom moeten we ons op de weg begeven, in beweging komen, zodat zich ook in de oecumene iets beweegt.
De eenheid van de christenen mogen we volgens Oeldemann niet als een doel ver in de toekomst voorstellen, maar als een proces dat zich in een gemeenschappelijk onderweg voltrekt. We hebben niet voor alles een gemeenschappelijke oplossing, zegt kardinaal Walter Kasper, maar er is wel een gemeenschappelijke weg en een gemeenschappelijk perspectief.

Niet te optimistisch
Diverse schrijvers noemen 2017 een goed jaar voor de oecumene, vooral door de gemeenschappelijke herdenking van de Reformatie. Na vruchtbare decennia van toenadering staat de oecumenische beweging voor nieuwe uitdagingen om geloofsvragen in deze tijd uit te werken. Kardinaal Walter Kasper zegt dat ‘2017’ nieuwe impulsen voor de oecumene heeft gegeven.
Toch blijven er knelpunten. Kardinaal Kurt Koch, voorzitter van de pauselijke raad ter bevordering van de eenheid, legt de vinger bij de ontwikkeling dat men de veelkleurigheid en pluraliteit zo waardeert, dat men de zoektocht naar eenheid maar staakt. Er zijn verschillende overeenkomsten bereikt, maar er blijven nog steeds belangrijke verschilpunten, zoals ten aanzien van kerk en ambt. In de praktijk concentreert zich de discussie op de toelating van niet-rooms-katholieke christenen tot de eucharistie. De eucharistie is eigenlijk de lakmoesproef om te zien of rooms-katholieken de oecumene ernstig nemen. Dat is de eigenlijke paradox van de oecumenische beweging, zoals bisschop Paul-Werner Scheele in een van de bundels het uitdrukt: “Men is eens over het dát van de eenheid en oneens over haar wát.”
Het is daarom goed om niet te optimistisch te denken over het oecumenisch proces van eenheid. De Duitse kardinaal Rainer Maria Woelki bepleit eerlijkheid in de oecumene. Hij waarschuwt voor een docetische visie op de kerk, die niet geworteld is in de zichtbare sacramentele eenheid. De lutherse opvatting dat het geloof in Gods genade voldoende is zonder zich aan een objectief credo te binden, heeft volgens hem voor de oecumene verwoestende gevolgen. Hij ziet vooral een toenemende onenigheid ten aanzien van ethische vragen.
Terecht is vaak opgemerkt dat een oecumenisch gemeenschappelijk getuigenis richting de wereld alleen mogelijk is als de christelijke kerken hun splitsingen overwinnen en in een eenheid van ‘verzoende verscheidenheid’ leven kunnen. Oecumene en zending horen daarom onlosmakelijk bij elkaar. Koch wijst in aansluiting bij paus Johannes Paulus II op “de oecumene van de martelaren”, het moedige getuigenis in tijden van vervolging en het beste bewijs dat christenen ten diepste één zijn. Omdat het lijden van zovele christenen in de huidige wereld een gemeenschappelijke ervaring biedt, is “de oecumene van het bloed” voor paus Franciscus “het overtuigendste teken van de huidige oecumene”.

Blijvende bezinning
De oogst van boeken geeft veel stof tot bezinning. De vraag wat gemeenschappelijk is en wat scheidt is een urgente vraag. Juist in een tijd waarin de kerk afkalft, is bezinning op overeenkomsten van vitaal belang. Wie zich isoleert, is niet in staat om de ander te leren kennen. Het verlangen naar eenheid van de kerk hoeft niet te betekenen dat gelovigen deel moeten uitmaken van een en dezelfde kerk. Het is al winst dat christenen elkaar kennen en herkennen over de grenzen van de kerkmuren heen. Dat vergt openheid voor elkaar en daarvoor is de ontwikkeling van vroomheid en spiritualiteit een onmisbare voorwaarde. Waar men elkaar spiritueel kan vinden, worden kerkelijke verschillen genuanceerd. Die spirituele dimensie is daarom altijd een belangrijk aspect van oecumene geweest, onderscheiden van een theologische en kerkelijke. De spirituele dimensie vraagt aandacht voor gemeenschappelijke viering en persoonlijke beleving in geloof, hoop en liefde.
Naast de wereld van de grote oecumene heeft zich de zogenaamde ‘kleine oecumene’ ontwikkeld, de samenwerking tussen kerken met een expliciet christelijk of reformatorisch karakter. Met de kleine oecumene is het vaak niet bijster goed gesteld. Interkerkelijke initiatieven met het oog op kerkelijke samenwerking komen moeilijk van de grond tenzij met het oog op praktische doeleinden. Er is over de gehele linie weinig behoefte om het gesprek met andere kerken aan te gaan. De ‘kleine oecumene’ wordt vaak gehinderd door verabsolutering van het eigen gelijk dat steeds meer ingezet wordt om zich van de ander te onderscheiden.
Oecumene van het hart is mooi en nastrevenswaard maar niet genoeg. De vraag naar de kerk en de zichtbare eenheid ervan moet blijvend gesteld worden. Beleving van het geloof en de eenheid kan niet zonder het instituut, de kerk en de traditie. Het zijn deze grootheden die het geloof bemiddelen maar ook intern-kerkelijke verschillen kunnen relativeren vanuit de brede christelijke traditie.
Oecumene is niet een zaak van vriendelijke woorden of het zoeken naar een vage, gemeenschappelijke deler, maar een eerlijk bevragen van wat verbindt én wat scheidt. Daarbij dient het vertrekpunt te zijn dat wat gemeenschappelijk is. Niet voor niets heeft de vroege kerk zich verschillende keren uitgesproken in haar “oecumenische concilies”. Verschil van mening hoeft niet te betekenen dat het gesprek stokt of doodslaat. Integendeel, er kan juist dan gelegenheid zijn om dieper bij elkaar door te vragen en ook verheugd te zijn over de punten waar wél overeenstemming over is.

N.a.v. Bernd Oberdorfer/Oliver Schuegraf (Hrsg.), Reform im Katholizismus. Traditionstreue und Veränderung in der römisch-katholischen Theologie und Kirche, Evangelische Verlagsanstalt, Leipzig, 2018; 467 blz.; € 38; Dagmar Heller/Péter Szentpétery (Hrsg.), Umstrittene Katholizität: Von der zwiespältigen Beziehung zwischen Vielfalt und Einheit; Evangelische Verlagsanstalt, Leipzig, 2016; 414 blz.; € 38; Dagmar Heller/Minna Hietamäki (Hrsg.), Just Do It?! Recognition and Reception in Ecumenical Relations; Evangelische Verlagsanstalt, Leipzig, 2018; 416 blz.; € 38; André Birmelé/Wolfgang Thönissen (Hrsg.), Auf dem Weg zur Gemeinschaft. 50 Jahre internationaler evangelisch-lutherisch/römisch-katholischer Dialog; Evangelische Verlagsanstalt, Leipzig, 2018; 418 blz.; € 24,90; Johannes Oeldemann, Ökumene nach 2017… auf dem Weg zur Einheit?; Evangelische Verlagsanstalt, Leipzig, 2018; 128 blz.; € 14,90; Stefan Kopp, Wolfgang Thönissen (hg.), Mehr als friedvoll getrennt? Ökumene nach 2017; Verlag Heder, Frieburg im Breisgau, 2017; 360 blz.; € 38; Christoph Markschies, Aufbruch oder Katerstimmung? Zur Lage nach dem Reformationsjubiläum; Kreuz Verlag, Hamburg, 2017; 159 blz.; € 16; Claudia Keller und Stefan Orth (Hg.), Und jetzt? Ökumene nach dem Reformationsjubiläum; Verlag Herder, Freiburg im Breisgau, 2018; 123 blz.; € 15.

Relevante artikelen uit diverse bronnen

"Een monnik in de wereld"

Reformatorisch Dagblad 16-10-2019

"Reformatie ging al snel internationaal"

Reformatorisch Dagblad 28-06-2019

"Balanceren tussen waarheid en eenheid"

Protestants Nederland 05-06-2019

“Focus bij oecumene op de eenheid in Christus”

Protestants Nederland 05-06-2019

"Het jansenisme. Een rooms-katholieke ketterij?"

Weblog Dr. P.de Vries 22-05-2019

"Dr. Plaisier: Radicale stappen voor samengaan Rome en Reformatie"

Reformatorisch Dagblad 20-05-2019

"Katholiek en hervormd (gereformeerd)"

Dr. P. de Vries 04-05-2019

Hoogleraren over Rome/Reformatie. "Is Rome veranderd?"

Prof. Dr W. van Vlastuin 25-04-2019

„Rooms-Katholieke Kerk bestempelt protestantse gemeente in Alpen als sekte”

Reformatorisch Dagblad 16-03-2019

"Rooms-katholieken ontdekken Luther als kerkhervormer"

Protestants Nederland 20-02-2019

"Oproep voor gezamenlijk avondmaal en eucharistie"

Nederlands Dagblad 13-02-2019

"Boek Veluanus in moderne taal"

Barneveld Vandaag 05-02-2019

"Rooms Katholieke Kerk in zwaar weer"

Onseilandschouwen 05-02-2019

"Lutherse kerken bevestigen engagement voor de eenheid"

Kerknet 30-01-2019

“De kerk heeft toekomst waar ze zich verbindt met anderen”

Website PKN 30-01-2019

"Christenen hebben baat bij biecht."

Reformatorisch Dagblad 28-01-2019

"Biechten mag, in een gesprek van hart tot hart"

Reformatorisch Dagblad 14-01-2019

"Katholieken gingen stiekem op blote voeten de straat op voor God"

NRC 04-01-2019

"ds. Hegger: 'Ik wil het wezenlijke van het christendom laten zien'"

EO Visie Geloven 02-01-2019

"Willibrord, bron van missionaire inspiratie"

Reformatorisch Dagblad 06-11-2018

"Willibrord, bron van missionaire inspiratie"

Reformatorisch Dagblad 06-11-2018

Dáárom bidt de Kerk voor de overledenen

Katholiek Nieuwsblad 02-11-2018

"Dominee Pieter Versloot nodigt Groningers uit voor de biecht"

Trouw 19-08-2018

"Paus in Genève: oecumene plaatst Christus boven verdeeldheid"

Katholiek Nieuwsblad 21-06-2018

"Wat is nu wèl het verschil tussen katholiek en protestant?"

Dag6 04-04-2018

Luthers boodschap laat zich niet reduceren tot de "rechtvaardiging van de goddeloze"

Reformatorisch Dagblad 30-10-2017

“De scheiding tussen Rooms-Katholiek en Protestant is achterhaald”

NieuwWij verbindt de verschillen 15-10-2017

Hoogleraren over Rome-Reformatie: "Ook de Reformatie heeft een reformatie nodig"

Prof. Dr. W. van Vlastuin 10-10-2017

Hoogleraren over Rome/Reformatie. "Is de roomse kerk reformatorischer geworden?"

Prof. Dr W. van Vlastuin 07-04-2005

Collecties in categorie

Algemeen

In deze collectie verschijnen algemene berichten over de verhouding rooms-katholieken en protestanten die niet in een specifieke collectie thuishoren.

Wat is katholiek?

In de volksmond wordt het woord katholiek meestal gebruikt als een synoniem voor de Rooms-Katholieke kerk. Dit is niet juist. In deze collectie wordt duidelijk gemaakt wat het onderscheid is. De formele betekenis van het woord katholiek is universeel of algemeen.

Wat is rooms-katholiek?

Rooms-katholiek is niet hetzelfde als katholiek. Rooms-katholieken zijn volgelingen die de leer van Rome aanhangen. Katholieken zijn christenen bij wie Christus centraal staat in hun geloofsleven.

Wat is protestant?

De protestanste kerken zijn ontstaan na de Reformatie. De bekendste reformatoren waren Luther, Calvijn en Zwingli. Nadat de rooms-katholieke kerk afstand genomen had van de standpunten der reformatoren tijdens het Concilie van Trente, zijn de protestantse kerken ontstaan. In de loop der jaren zijn dat in Nederland, door kerkscheuringen, verschillende denominaties geworden, zoals, Protestantse Kerk in Nederland, Hersteld Hervormde Kerk, Gereformeerde Gemeenten, Christelijk Gereformeerde Kerk en nog andere.

Vijf sola's

In de Reformatie is met name opgeroepen om terug te gaan naar de echte kenmerken van de Vroege Kerk. Met name de mistoestanden in de vorm van aflaten, goede werken en heiligverklaringen werden aan de kaak gesteld. Daartegenover werden, op de Bijbel gebaseerde, waarheden zoals het Woord, genade, geloof, Christus en de glorie van God op de voorgrond geplaatst.

Rechtvaardiging & heiliging

Luther ontdekte bij de bestudering van de brief aan de Galaten hoe zondige mensen rechtvaardig voor God kunnen worden. Hij ontdekte hierin dat hetgeen geleerd werd door Rome in tegenstelling was met hetgeen Gods Woord hierover zegt. De Bijbel zegt dat we alleen door het geloof in Jezus Christus gerechtvaardigd kunnen worden.

Belijdenisgeschriften

Zowel de kerken van de Reformatie als de rooms-katholieke kerk hebben belijdenisgeschriften. Bij de Nederlandse protestantse kerken moet dan met name gedacht worden aan de Heidelbergse Catechismus, de Nederlandse Geloofsbelijdenis en de Dordtse Leerregels. Bij de Rooms-Katholieke kerk kennenwe de Cathechismus van de Rooms-Katholieke kerk, diverse pauselijke encyclieken en besluiten van concilies.

Kerkorde, liturgie en ambten

Vanaf het ontstaan van de christelijke kerk is er aandacht geweest voor de handhaving van kerkelijke orde, voor inrichting van de eredienst en voor de vervulling van de ambten. Na de reformatie zijn er grote verschillen ontstaan op dit gebied tussen protestanten en rooms-katholieken.

Verwijzingen naar boeken

Over de reformatie en de verhouding Rome - Reformatie zijn vele boeken verschenen. In deze categorie worden fragmenten uit boeken weergegeven die van belang zijn voor de wederzijdse beeldvorming tussen rooms-katholieken en protestanten (Komende tijd worden nog meer relevante boekfragmenten toegevoegd)

Overige relevante artikelen

In allerlei periodieken is geschreven over de verhouding Rome - Reformatie. In deze collectie een groot aantal artikelen die niet specifiek zijn toegewezen aan een bepaalde categorie.