Kerkorde, liturgie en ambten

"Bisschop" Verklaring van het begrip episcopaat.

Een bisschop is een geestelijke die de hoogste graad van de kerkelijke wijding heeft ontvangen. Bisschoppen worden beschouwd als de opvolger van de apostelen. De Katholieke Kerk wordt bestuurd door het Bisschoppencollege onder leiding van de Bisschop van Rome.

Etymologie

Het Nederlandse woord ‘bisschop’ is afgeleid van het Griekse επισκοπος (episkopos = ‘opzichter’, ‘opziener’; epi = ‘op’, ‘bij’, ‘naar’ en skopein = ‘zien’, ‘kijken naar’). Het is ook de herkomst van onder meer vescovo (Italiaans), obispo (Spaans), bisbe (Catalaans), bispo (Portugees), évêque (Frans), isqof (Maltees), Bischof (Duits), bishop (Engels en Zweeds), biskop (Deens, Noors, Afrikaans), Peshkopi (Albanees), askofu (Swahili), uskup (Indonesisch).

Episcopen

In de oerkerk was er sprake van επισκοποι episkopoi: meervoud van episkopos en van πρεσυτεροι (presbuteroi = ‘ouderen’). De episcopen en de presbyters waren leiders van de christengemeentes. De aanduiding van de laatste groep was afkomstig uit het joodse leven. In de synagoge waren de ‘oudsten’ de wijze en ervaren mannen die borg stonden voor de wetstraditie.

Paulus

In de Handelingen der Apostelen wordt melding gemaakt van presbyters in Jeruzalem en Klein-Azië. Paulus noemt in zijn brieven deze leiders echter niet. Hij spreekt wel over de ‘opzichters’ (episcopen) en de ‘helpers’ (diakenen). In de Eerste Brief aan Timoteüs zegt de auteur (vermoedelijk niet Paulus zelf) aan welk eisen een episkoop moet voldoen. Hij “moet onberispelijk zijn, de man van één vrouw, matig, verstandig, bezonnen, gastvrij, bekwaam om te onderrichten, niet aan wijn verslaafd, niet opvliegend, maar inschikkelijk, niet twistziek, niet geldzuchtig, iemand die zijn eigen huis goed weet te leiden en vol waardigheid gezag uitoefent over zijn kinderen” (1 Tim 3, 2-5).

Van episcoop naar bisschop

Er wordt vaak van uitgegaan dat er in de Paulijnse oergemeentes sprake was van een samensmelting van de episcopale en de presbyterale functie, zodanig dat de twee niet werden onderscheiden. In de Petrijnse gemeentes zou dat onderscheid wel duidelijk hebben bestaan. Ignatius (1ste-2de eeuw), tweede opvolger van Petrus als hoofd van de christengemeente van Antiochië, maakte het onderscheid in elk geval wel. Het hoofd van de plaatselijke kerk is een episcoop, die wordt bijgestaan door college van aan hem onderhorig presbyters. Vanaf die tijd kunnen we spreken van ‘bisschop’ en ‘priesters’.

Monarchaal

De monarchale invulling van het episcopale ambt raakte dominant in de Kerk van Rome en van de andere metropolen van het Romeinse Rijk (zie: Pentarchie). Bij de indeling van het kerkelijk territorium in diocesen, overgenomen van de door keizer Diocletianus ingestelde rijksstructuur, werd het instituut ‘diocesane bisschop’ ingesteld. De diocesane bisschop had zijn zetel in een stad staan. Hij werd bijgestaan door landbisschoppen (choorbisschoppen), die in naam van de stadsbisschop episcopale handelingen verrichten in de rurale gebieden.

Opvolgers van apostelen

Sommige bisschoppen waren historisch de opvolger van een individuele apostel of iemand met die titel. Zo zagen de bisschoppen van Rome en van Antiochië zich als opvolger van Sint Petrus, omdat hij het hoofd van de christengemeente in Rome en Antiochië was geweest. En de bisschop van Alexandrië (Egypte) werd beschouwd als opvolger van Sint Marcus. Maar theologisch werden alle bisschoppen als de opvolgers van de apostelen beschouwd. In de katholieke leer wordt dit aldus verwoord:

"Om de hun toevertrouwde zending na hun dood te doen voortduren hebben de apostelen aan hun naaste medewerkers bij wijze van testament de opdracht gegeven het door hen begonnen werk te voltooien en te bevestigen, met de aanbeveling zorg te dragen voor de hele kudde, waarover de heilige Geest hen als herders van de kerk van God heeft aangesteld. Zij stelden dus zulke mannen aan en gaven hun vervolgens de opdracht ervoor te zorgen dat na hun dood andere beproefde mannen hun ambt zouden overnemen." (Catechismus van de Katholieke Kerk, 861).

"Evenals het ambt blijft voortbestaan dat door de Heer in het bijzonder aan Petrus, de eerste van de apostelen, is toevertrouwd en dat aan zijn opvolgers overgedragen moet worden, zo blijft ook het ambt van de apostelen voortbestaan om de Kerk te hoeden, een ambt dat door het gewijde orde van bisschoppen blijvend uitgeoefend moet worden. Daarom leert de Kerk dat de bisschoppen krachtens goddelijke instelling de opvolgers zijn van de apostelen als herders van de Kerk. Wie naar hen luistert, luistert naar Christus, en wie hen versmaadt, versmaadt Christus en Hem die Christus gezonden heeft." (Catechismus van de Katholieke Kerk, 862)

Apostolische successie

De overdracht van het apostolische ambt gebeurt door middel van het wijdingssacrament. Als er sprake is van een onafgebroken lijn van de apostelen tot de huidige dragers van het bisschopsambt, spreekt men van apostolische successie. Door schisma’s en ketterse afsplitsingen kan deze lijn worden doorbroken. Hij kan ook weer worden hersteld door nieuwe bisschoppen te laten wijden door bisschoppen die wel in de apostolische successie staan.

Wijding

De bedienaar van het wijdingssacrament is de bisschop, die zelf de hoogste graad van dit sacrament heeft ontvangen. Een bisschopswijding, of –consacratie gebeurt altijd door een groep bisschoppen. Voor een priester- of diakenwijding is één bisschoppelijke bedienaar voldoende.

Titulaire bisschoppen

Niet allen die de bisschopswijding hebben ontvangen, hebben de volle bestuursmacht die bij het bisschopsambt hoort. Zij die de bisschopswijding hebben ontvangen en aan het hoofd staan van een diocees (ook bisdom of eparchie genoemd) zijn de diocesane bisschoppen. De andere zijn titulaire bisschoppen.

West en Oost

In het Westen bestaat het bisschopsambt in de Rooms-Katholieke Kerk, de Oud-Katholieke Kerken, de Anglicaanse Kerken en de Lutherse Kerken; in het Oosten in de Orthodoxe Kerken, de Oud-Oriëntaalse Kerken, de Apostolische Kerken en de Grieks-Katholieke Kerken. In alle kerken heeft een bisschop eerder al de diaken- en de priesterwijding ontvangen.

Celibaat

In het Westen bestaat voor bisschoppen de celibaatsplicht alleen in de Katholieke Kerk; in het Oosten in nagenoeg alle kerken, aangezien de bisschoppen daar gekozen worden uit de monnikenstand.

Kleding

De kenmerkende liturgische attributen van een westerse bisschop zijn mijter en staf. Hij draagt deze in een pontificale hoogmis of een andere pontificale viering. Buiten de liturgie draagt een bisschop ook een ring en een borstkruis. Het niet-liturgische ceremoniële diensttenue (koorkleding) voor bisschoppen bestaat uit een paarse toog, een paarse schoudermantel, paarse sokken, een paarse sjerp, paarse kruinkap (solideo) en een paarse bonnet. Bisschoppen die kardinaal zijn dragen dit alles in de kleur rood. Bij minder officiële gelegenheden dragen bisschoppen geen paarse bonnet, maar wel een paarse solideo; ook een zwarte toog - met paarse sjerp - en schoudermantel, afgezet met een rode bies; dit heet ‘klein paars’.

Relevante artikelen uit diverse bronnen

Collecties in categorie

Algemeen

In deze collectie verschijnen algemene berichten over de verhouding rooms-katholieken en protestanten die niet in een specifieke collectie thuishoren.

Wat is katholiek?

In de volksmond wordt het woord katholiek meestal gebruikt als een synoniem voor de Rooms-Katholieke kerk. Dit is niet juist. In deze collectie wordt duidelijk gemaakt wat het onderscheid is. De formele betekenis van het woord katholiek is universeel of algemeen.

Wat is rooms-katholiek?

Rooms-katholiek is niet hetzelfde als katholiek. Wel behoren rooms-katholieke christenen tot de katholieke kerk, omdat zij Christus als het middelpunt van de kerk beschouwen. De positie van de Paus, de verering van Maria en een aantal leerstellingen vastgelegd in encyclieken en in concilie-besluiten, vormen de grote verschillen met de protestantse kerken.

Wat is protestant?

De protestanste kerken zijn ontstaan na de Reformatie. De bekendste reformatoren waren Luther, Calvijn en Zwingli. Nadat de rooms-katholieke kerk afstand genomen had van de standpunten der reformatoren tijdens het Concilie van Trente, zijn de protestantse kerken ontstaan. In de loop der jaren zijn dat in Nederland, door kerkscheuringen, verschillende denominaties geworden, zoals, Protestantse Kerk in Nederland, Hersteld Hervormde Kerk, Gereformeerde Gemeenten, Christelijk Gereformeerde Kerk en nog andere.

Vijf sola's

In de Reformatie is met name opgeroepen om terug te gaan naar de echte kenmerken van de Vroege Kerk. Met name de mistoestanden in de vorm van aflaten, goede werken en heiligverklaringen werden aan de kaak gesteld. Daartegenover werden, op de Bijbel gebaseerde, waarheden zoals het Woord, genade, geloof, Christus en de glorie van God op de voorgrond geplaatst.

Rechtvaardiging & heiliging

Luther ontdekte bij de bestudering van de brief aan de Galaten hoe zondige mensen rechtvaardig voor God kunnen worden. Hij ontdekte hierin dat hetgeen geleerd werd door Rome in tegenstelling was met hetgeen Gods Woord hierover zegt. De Bijbel zegt dat we alleen door het geloof in Jezus Christus gerechtvaardigd kunnen worden.

Belijdenisgeschriften

Zowel de kerken van de Reformatie als de rooms-katholieke kerk hebben belijdenisgeschriften. Bij de Nederlandse protestantse kerken moet dan met name gedacht worden aan de Heidelbergse Catechismus, de Nederlandse Geloofsbelijdenis en de Dordtse Leerregels. Bij de Rooms-Katholieke kerk kennenwe de Cathechismus van de Rooms-Katholieke kerk, diverse pauselijke encyclieken en besluiten van concilies.

Kerkorde, liturgie en ambten

Vanaf het ontstaan van de christelijke kerk is er aandacht geweest voor de handhaving van kerkelijke orde, voor inrichting van de eredienst en voor de vervulling van de ambten. Na de reformatie zijn er grote verschillen ontstaan op dit gebied tussen protestanten en rooms-katholieken.

Verwijzingen naar boeken

Over de reformatie en de verhouding Rome - Reformatie zijn vele boeken verschenen. In deze categorie worden fragmenten uit boeken weergegeven die van belang zijn voor de wederzijdse beeldvorming tussen rooms-katholieken en protestanten (Komende tijd worden nog meer relevante boekfragmenten toegevoegd)

Overige relevante artikelen

In allerlei periodieken is geschreven over de verhouding Rome - Reformatie. In deze collectie een groot aantal artikelen die niet specifiek zijn toegewezen aan een bepaalde categorie.