Wat is protestant?

"Protestant, een politiek begrip." Recensie van het boek van Prof. W. Aalders over de overlevingskans van jhet protestantisme.

De Waarheidsvriend - 18 augustus 1988

''Protestant (is) niet zozeer een kerkelijk als wel een politiek begrip... Protestant-zijn wil zeggen: zich verzetten tegen elke totalitaire aanspraak, van welke zijde die ook tot de mens komt, van de kant van de Staat of van de Kerk, van de kant van de overheid of van het volk. Protestant-zijn is in zeer concrete en praktische zin ernst maken met het eerste en grote gebod: God liefhebben boven alles. De protestantse mens is daarin meer verwant met de jood dan met de rooms-katholiek''.

Deze opmerkelijke woorden zijn ontleend aan het jongste boek van dr. W. Aalders ''De overlevingskansen van een protestantse nati Het boek handelt over ''Nederland in een verenigd Europa''. Het initiatief tot het schrijven van dit boek werd genomen op grond van contacten met ir. L. van der Waal, die namens SGP, GPV en RPF zitting heeft in het Europees Parlement in Straatsburg. Hoe kan daar het christelijk getuigenis doorklinken met inachtneming van de historie? Uit de overtuiging van ''Het Schrift Gods — óók in de Historie'' is derhalve dit boek geschreven. De schrijver zegt: ''geen werelddeel is door de historie zo sterk gestempeld als ons werelddeel, afkomstig als het is uit de vóór-christelijke Grieks-Romeinse cultuur, waarvan het tot op vandaag de geestelijke erfenis in de straalbreking van vele eeuwen christelijke geschiedenis met zich draagt''.

**Doorkijkje

In zijn boek neemt dr. Aalders de lezer eerst mee naar de late oudheid. Daar ligt Europa''s herkomst. Bij de Griekse schrijver Herodotus krijgt voor het eerst het begrip Europa een geestelijke, culturele inhoud, méér dan een geografische. Uitvoerig wordt ingegaan op de Griekse stadstaat (polis), als rechtsstaat, als rechtsgemeenschap, al heeft deze democratie ook haar ''nachtzijde'' gekend, door corruptie, eerzucht en machtsbegeerte.

Dan volgt een hoofdstuk over de romeinse tijd, de Pax Romana. De stadstaat Rome werd een wereldrijk. Het romeinse recht kreeg wereldomvattende betekenis. Maar onder invloed van de eerste christenkeizer, Constantijn de Grote, werd Europa óók gekerstend. En bij het verval van de romeinse staat groeide de kerk uit tot een politieke macht van betekenis.^ Constantijn de Grote had — aldus Aalders — beseft dat de christenen, niet alleen door hun diep geworteld geloof en hun sterk zedelijk besef, maar ook door hun steeds grotere aanwas de toekomst hadden.

En tenslotte heeft Karel de Grote ''bijbelse, christelijke en praktische hartstocht inspirerend weten over te dragen aan theologen. rechtsgeleerden, schrijvers, copiisten, schilders, dichters en schoolmeesters; aan ie''. Franken, Angelsaksen, Germanen, Longobarden en Friezen''.

Het is duidelijk dat dr. Aalders de bakermat van Europa ziet in de Grieks-Romeinse oudheid en dat hij daarbij de invloed van het christelijk geloof, de christelijke religie van fundamentele betekenis acht. We zouden ons kunnen voorstellen, dat de eerste hoofdstukken van het boek van Aalders niet ieder direct tot lezen nodigen, omdat ze niet zonder meer voor ieder toegankelijk zijn vanwege een bepaalde (filosofische) voorkennis die vereist is. Maar wie de moeite neemt zich .erin te verdiepen wordt gebracht bij de bronnen van onze cultuur en onze politieke ordening.

**Triomfantelijkheid

Intussen is de kerk in het verleden — de kerk van Rome dus met name — in de verzoeking gevallen, die haar de eeuwen door heeft bedreigd, namelijk die van de triomfantelijkheid. De aardse omkleding, ''als vrucht van de Gemene Gratie (algemene genade) geschonken'', aldus Aalders, werd overschat en niet meer als genade maar als verworven récht gezien. Van dit triomfantelijke christendom heeft Luther gezegd: ''dit paapdom is louter ijdel enthousiasme''. Het Heilige Roomse Rijk had zijn intrede gedaan. Maar daarin werd het christelijk geloof (voor het eerst in de geschiedenis) verbasterd tot ideologie.

Hier nu komen we intussen op de belangrijke kern van het boek van Aalders, namelijk als hij daartegenover stelt het protest van de Reformatie. Aalders zegt: ''al te weinig is men het zich bewust, dat de Hervorming een gebeurtenis is geweest van waarlijk wereld-historische betekenis''. Luther heeft het paapdom met felle woorden gegeseld. Maar op de Rijksdag te Worms weerstond hij ook de keizer. En op de Rijksdag te Spiers (1529) werd toen de naam protestant geboren, een naam met onmiskenbaar politieke kleur. De keizer had besloten tot opheffing van de vrijheid voor de noodzakelijke hervormingen. Maar de luthers gezinde ''stenden'' kwamen tot een protestatio, een bezwaarschrift. Men verklaarde zich weliswaar bereid de keizer alle eer en gehoorzaamheid te bewijzen maar inzake de dingen, die Gods eer en het heil en de zaligheid van ieders ziel raken, wist men alleen gehoorzaamheid verschuldigd te zijn aan ''onze hoogste Koning en Heer aller heren''.

**Belangwekkend

Ik acht het boek van dr. Aalders intussen daarom belangwekkend omdat de schrijver — ongetwijfeld door het thema van zijn boek zelf daartoe uitgedaagd — (m.i.) voor het eerst tot een waardering van de gereformeerde, zeg Calvijnse, Reformatie komt, die die van de lutherse reformatie in bepaald opzicht ''te boven'' gaat.

In de Nederlanden kwam het ook tot een protestatio, namelijk in het smeekschrift der edelen in 1566. Ook toen werd, evenals bij de lutheranen, ''op rechtmatige wijze recht gezocht voor het door de Overheid geprangde geweten.'' Maar toen deze hervormingsbeweging geleidelijk veranderde in openlijke opstand (hagepreken en beeldenstorm) en Willem van Oranje naar de Dillenburg trok en zich losmaakte van de kring der voorname edelen, was de onvoorwaardelijke gehoorzaamheid aan de Koning van Hispanje daadwerkelijk doorbroken. De tachtigjarige oorlog vormde de bezegeling ervan. En het Wühelmus werd in die worsteling om vrijheid geboren, met een ode aan de Vader des Vaderlands, die van die opstand de ziel werd. Het Plakkaat van Verlatinghe, dat duidelijk door Calvijns visie op de verhouding van kerk en staat was gebaseerd, was de principiële consequentie van het recht tot opstand. Aalders zegt dat Nederland zo ontkomen is aan de ideologische drukvan het dwingende recht van het Heilige Roomse Rijk. Tot een doorbraak van de Reformatie naar de Staat is het nergens anders gekomen dan in de Nederlanden.

Hoewel in die tijd de lutherse predikant van Woerden fel geprotesteerd heeft tegen het Plakkaat van Verlatinghe, zegt Aalders onomwonden dat de opstand terug gaat op het droit divin, het goddelijk recht. Genoemde predikant wilde niet verder gaan dan lijdelijk verzet tegen de overheid. De Republiek der Verenigde Nederlanden, die zo ontstaan is, was echter — aldus Aalders — op recht gegrond. De staatsvorm, die zo ontstond — uit de gereformeerde Reforma; tie dus — sloot geheel aan bij het rechtsgevoel, dat sinds onheuglijke tijden was ingegrift in de ziel van de Europese mens. Aalders noemt dit staatsbestel (met het stadhouderschap) een staatsbestel bij de gratie Gods.

Intussen concludeert Aalders in deze paragrafen tot een meerwaarde van Calvijn boven Luther. Luther was een groot theoloog en begenadigd evangelieprediker. Maar Calvijn was ook rechtsgeleerde. In feite sluit Aalders nu aan bij Calvijns recht tot opstand, dat verder gaat en grotere consequenties heeft dan Luthers (al of niet impliciete) lijdelijke gehoorzaamheid. De liederen uit Valerius Gedenkklank, door Aalders in dank gememoreerd, zijn niet

zonder reden in het calvinistische Nederland ontstaan. De Protestatio kreeg politieke, gemenebest-vormende betekenis. De tachtigjarige oorlog is zonder Calvijns inspiratie niet goed denkbaar.

**Barmen

Uiteraard komt in dit boek uitvoerig aan de orde de Franse Revolutie. Hier beweegt dr. Aalders zich op een terrein, waarop hij zich al menigmaal met grote hartstocht heeft begeven, met name in zijn publicaties over Groen van Prinsterer, de grote strijder tegen de (geest) van de Franse Revolutie, gekenmerkt door ''geen God en geen meester''. Ik laat dit nu voor wat het is. Dr. Aalders noemt in deze paragrafen overigens met ere de Engelse Edmund Burke, lid van de Whig-partij, bij wie de protestantse geest nog leefde en brandde. Een man intussen, die zich in zijn tijd al niet afkerig toonde van de onafhankelijkheid van de Amerikaanse koloniën. Maar als eerste en enige in zijn eeuw heeft Burke het kwaad van de ideologie onderkend, zoals die met name door de Franse Revolutie gestalte had gekregen. Burke onderkende die geest vanuit zijn protestantse geloof Ik citeer hier nu een keer letterlijk wat Aalders als één der kenmerken ziet van dat protestantse geloof:

''Vrijheid in Protestantse zin houdt in het diepe besef, dat de mens als schepsel Gods meer is dan burger, dan citoyen, en dat hij daarom voor zich een geestelijke ruimte behoeft en een gewetensvrijheid verlangt, die onder geen beding door welke aanspraak of eis van Staat, Kerk, maatschappij of welke andere instantie ook, mag worden aangerand... Vooral daardoor was de historie van de Nederlandse Staat getekend, dat die gewetensvrijheid vanuit de Evangelieprediking en vanuit de Hervorming gewaarborgd was, zó zelfs dat Nederland een schuilplaats was geweest voor allen, die om des gewetenswil vervolgd werden.''

Van dat authentieke protestantisme is Groen van Prinsterer in de 19e eeuw dè Nederlandse vertegenwoordiger geweest in zijn strijd tegen de geest van de revolutie.

Ik plaats intussen dit deel van mijn bespreking van Aalders'' boek onder het kopje Barmen. Dat heeft te maken met het indrukwekkende slot van Aalders'' boek. Daarin beschrijft hij het ''Europese Armageddon'', de tijd van het Hitler-nazisme, met zijn demonische krachten en machten. Eerder dan een herleving van het heidendom ziet Aalders hier de doorwerking van de geest der revolutie. Marxistische èn fascistische omwentelingen stemmen op alle wezenlijke punten met elkaar overeen, zegt hij. Toen echter de grote meerderheid van de Duitse christenheid door de knieën ging voor de fanate ideologie van het nazisme, daarvoor letterlijk een knieval maakte, maakte de eerste synode van de Duitse Belijdenisbeweging in 1934 in Barmen geschiedenis door zich profetisch te keren tegen deze ideologie en in de Barmer Thesen de absolute heerschappij van Jezus Christus te proclameren tegen alle machten van die tijd in.

Aalders aarzelt niet te zeggen dat sinds de Rijksdag in Spiers in Duitsland niet meer een zó duidelijke protestantse bijeenkomst is gehouden. Hier was sprake van ''protestants belijden . De Barmer Thesen noemt dr. Aalders een protestants document van de eerste orde. In het ideologisch geknechte Duitsland klonk een zuiver protestants geluid. De Duitse Evangelische Kerk achtte het niet voldoende te zeggen gebaseerd te zijn op ''het Evangelie van Jezus Christus zoals dat ons in de Heilige Schrift betuigd is en in de reformatorische belijdenis uitgesproken''. Men wilde méér omdat gevaarlijke, boze ketterijen waren binnengeslopen, die het Evangelie verduisterden en verbasterden. De nood der tijden vroeg om actueel belijden.

Op deze wijze heeft dr. Aalders een grootse afsluiting aan zijn boek gegeven door concreet dè ideologie van onze eeuw aan te wijzen.

**Appèl

Het behoeft na het bovenstaande geen betoog dat ik het boek van Aalders heb ondergaan als een dringend appèl, een protestants appèl tegen alle ideologie, ook van vandaag, in. Of ik geen vragen heb? Jawel!

Ik zou willen weten hoe Aalders het ''Gij zult'' en ''Gij zult niet'' van de Sinaïopenbaring in overeenstemming brengt met de vrijheid van geweten en overtuiging, die hij voor het protestante geloof (terecht) kenmerkend acht.

Ik zou willen weten hoe het toch mogelijk is dat Aalders de profeten van Israël en de wijzen van Hellas (Griekenland); Paulus en Plato nevenschikkend ter sprake brengt en daarmee hen in waarde gelijk stelt (? ).

Ik zou willen weten hoe Aalders nu precies over de Gemene Gratie denkt.

Ik zou vooral ook willen weten waar vandaag de protestatio, vanuit die echt protestantse geest geboden is, actueel is.

Ongetwijfeld kan een Europarlementariër, die vanuit het protestants geloof wil werken, met een boek als dit in hoge mate winst doen. Hij staat dan echter ook voor de taak om regimes in wereldverband te toetsen, te toetsen aan de criteria van ''tegen de revolutie het Evangelie'', tegen de ideologie het recht.

Maar waar begint vandaag het recht van opstand in protestantse zin of waar wordt vandaag opstand tot revolutie in ideologische zin? De lezer van Aalders'' jongste creatie krijgt deze actuele vragen wel existentieel naar zich toe. Vanuit een overigens gefundeerde bezinning op de historie.

Relevante artikelen uit diverse bronnen

Collecties in categorie

Algemeen

In deze collectie verschijnen algemene berichten over de verhouding rooms-katholieken en protestanten die niet in een specifieke collectie thuishoren.

Wat is katholiek?

In de volksmond wordt het woord katholiek meestal gebruikt als een synoniem voor de Rooms-Katholieke kerk. Dit is niet juist. In deze collectie wordt duidelijk gemaakt wat het onderscheid is. De formele betekenis van het woord katholiek is universeel of algemeen.

Wat is rooms-katholiek?

Rooms-katholiek is niet hetzelfde als katholiek. Rooms-katholieken zijn volgelingen die de leer van Rome aanhangen. Katholieken zijn christenen bij wie Christus centraal staat in hun geloofsleven.

Wat is protestant?

De protestanste kerken zijn ontstaan na de Reformatie. De bekendste reformatoren waren Luther, Calvijn en Zwingli. Nadat de rooms-katholieke kerk afstand genomen had van de standpunten der reformatoren tijdens het Concilie van Trente, zijn de protestantse kerken ontstaan. In de loop der jaren zijn dat in Nederland, door kerkscheuringen, verschillende denominaties geworden, zoals, Protestantse Kerk in Nederland, Hersteld Hervormde Kerk, Gereformeerde Gemeenten, Christelijk Gereformeerde Kerk en nog andere.

Vijf sola's

In de Reformatie is met name opgeroepen om terug te gaan naar de echte kenmerken van de Vroege Kerk. Met name de mistoestanden in de vorm van aflaten, goede werken en heiligverklaringen werden aan de kaak gesteld. Daartegenover werden, op de Bijbel gebaseerde, waarheden zoals het Woord, genade, geloof, Christus en de glorie van God op de voorgrond geplaatst.

Rechtvaardiging & heiliging

Luther ontdekte bij de bestudering van de brief aan de Galaten hoe zondige mensen rechtvaardig voor God kunnen worden. Hij ontdekte hierin dat hetgeen geleerd werd door Rome in tegenstelling was met hetgeen Gods Woord hierover zegt. De Bijbel zegt dat we alleen door het geloof in Jezus Christus gerechtvaardigd kunnen worden.

Belijdenisgeschriften

Zowel de kerken van de Reformatie als de rooms-katholieke kerk hebben belijdenisgeschriften. Bij de Nederlandse protestantse kerken moet dan met name gedacht worden aan de Heidelbergse Catechismus, de Nederlandse Geloofsbelijdenis en de Dordtse Leerregels. Bij de Rooms-Katholieke kerk kennenwe de Cathechismus van de Rooms-Katholieke kerk, diverse pauselijke encyclieken en besluiten van concilies.

Kerkorde, liturgie en ambten

Vanaf het ontstaan van de christelijke kerk is er aandacht geweest voor de handhaving van kerkelijke orde, voor inrichting van de eredienst en voor de vervulling van de ambten. Na de reformatie zijn er grote verschillen ontstaan op dit gebied tussen protestanten en rooms-katholieken.

Verwijzingen naar boeken

Over de reformatie en de verhouding Rome - Reformatie zijn vele boeken verschenen. In deze categorie worden fragmenten uit boeken weergegeven die van belang zijn voor de wederzijdse beeldvorming tussen rooms-katholieken en protestanten (Komende tijd worden nog meer relevante boekfragmenten toegevoegd)

Overige relevante artikelen

In allerlei periodieken is geschreven over de verhouding Rome - Reformatie. In deze collectie een groot aantal artikelen die niet specifiek zijn toegewezen aan een bepaalde categorie.