Waar ging het over in de Reformatie?

"Luther was katholiek hervormer"

Reformatorisch Dagblad - 23 september 2014

Wat hebben rooms-katholieken met Luther? Hij is in ieder geval geen rebel of verwoester van de christenheid meer, zoals hij vaak door Rome werd afgeschilderd. Eerder is hij een hervormingskatholiek. Dat is de insteek van een rooms-katholiek Luthersymposium in Erfurt deze week.

Het congres ”Luther – katholiciteit en hervorming – ontstaan, methode, gevolgen” is het initiatief van de katholiek-theologische faculteit van de universiteit van Erfurt en het (rooms-katholieke) Johann-Adam-Möhler-Instituut voor Oecumene in Paderborn. Het symposium moet „verfrissend onderzoek en nieuwe stellingnames” binnen de rooms-katholieke theologie over Luther en de Reformatie bijeenbrengen. Verder wil het –indirect– een bijdrage leveren aan de herdenking van 500 jaar Reformatie in 2017.

Klooster

De bijeenkomst vindt plaats op historische grond: het augustijnenklooster in Erfurt. Het is de plaats waar Maarten Luther van 1505 tot 1511 als monnik verbleef en waar hij tijdens zijn studie van de Schrift intens worstelde met de vraag naar een genadige God. Volgens dr. Franz Posset (VS) legde Luther in dit klooster de basis van zijn paulinisch verstaan van genade en rechtvaardiging voor de rest van zijn leven, zo zei hij gisteren tijdens de openingslezing. Dat deed Luther niet aan de hand van geschriften van Augustinus, zoals vaak wordt gedacht, maar van Bernhardus van Clairveaux. Bernhardus was voor Luther niet de gedoodverfde mysticus, maar primair Bijbelleraar en Christusprediker, en vooral ook hét voorbeeld van een zielzorger. Zijn ontdekking van de genadeleer van Paulus werd later wel bevestigd door het lezen van Augustinus’ werken.

Het klooster van Erfurt was ook de plaats waar op 23 september 2011 –precies drie jaar geleden– paus Benedictus XVI tijdens een ontmoeting met Duitse protestantse leiders wees op de actualiteit van Luthers vraag: „Hoe kan ik een barmhartige God hebben?” Hij zei toen: „Dat deze vraag de motor van heel zijn weg geweest is, treft me steeds opnieuw. Wie houdt zich daar namelijk vandaag mee bezig, zelfs onder christenen? Wat betekent de vraag naar God in ons leven? In onze verkondiging?”

In enkele openingstoespraken tijdens het congres werd in alle toonaarden de oecumenische betekenis van Luther onderstreept. Dat hij in zijn felheid de paus betitelde als de antichrist, was in de toenmalige situatie begrijpelijk, maar wordt nu noch door protestanten noch door katholieken zo herkend, zo stelden diverse aanwezigen.

De huidige Rooms-Katholieke Kerk heeft het negatieve beeld van Luther als een moreel slecht mens en duivelse ketter afgezworen. Rooms-katholieke theologen zoals Joseph Lortz, Erwin Iserloh en Otto Hermann Pesch hebben in de vorige eeuw de deur geopend tot serieus onderzoek naar Luther. Deze namen werden gisteren dan ook verschillende keren genoemd.

Het symposium komt niet uit de lucht vallen. Op hoog niveau wordt er druk gewerkt aan een vergaande overeenstemming tussen luthersen en rooms-katholieken. Cruciaal is het document ”From Conflict to Communion” van de luthers-katholieke commissie van eenheid uit 2013. In dat rapport wordt gesproken over nieuwe perspectieven op Luther en de Reformatie. Aan rooms-katholieke zijde is er sprake van hernieuwd onderzoek naar Luther en de Reformatie en aan protestantse zijde is er een veranderd (lees: positiever) beeld van de middeleeuwse theologie ontstaan. Luther werd in de ban gedaan, zonder dat er naar zijn argumenten werd geluisterd. Hij kreeg geen eerlijk proces, terwijl hem dat wel werd toegezegd. Hij moest zijn leer herroepen óf hij werd tot een ketter uitgeroepen, aldus het rapport.

Het blijft de spannende vraag welke Luther in 2017 –ook in rooms-katholieke kring– herdacht wordt. Hoe reageert men bovendien op zijn scherpe uitvallen richting de dopersen, de joden en de paus? Hoe komt zijn kritiek op de paus over in de huidige oecumenische setting?

Ban opheffen

De Duitse kerkhistoricus Hartmut Lehmann, ook aanwezig op het symposium, stelde in een vorig jaar verschenen studie over twee eeuwen Lutherherdenkingen dat het rooms-katholieke Lutherbeeld vooral sinds het Tweede Vaticaans Concilie (1962-1965) is veranderd. Volgens Lehmann kwam ”hervormingskatholiek” Luther met zijn hervormingsstreven in botsing met de kerkelijke hiërarchie en werd hij daarom uit de kerk verdreven. Rooms-katholieke hervormers zijn tegenwoordig volgens hem van mening dat het schisma uitgebleven was als de kerkleiding tijdig en met meer verantwoordelijkheid op Luther had gereageerd.

De rooms-katholieke dissident Hans Küng schreef onlangs dat Luthers ontdekking van de oorspronkelijke rechtvaardigingsboodschap van Paulus een „verbluffende en ontzagwekkende prestatie” was. „Alleen al daarom ligt een formele rehabilitatie van Luther en de opheffing van zijn excommunicatie voor de hand.” Toch waagt volgens Lehmann niemand het om de hoop uit te spreken dat paus Franciscus bij ht Reformatiejubileum de excommunicatie van Luther opheft. Voor oecumenisch ingestelde protestanten en rooms-katholieken zou het wel een signaal van verstrekkende betekenis zijn.

Relevante artikelen uit diverse bronnen

Collecties in categorie

Waar ging het over in de Reformatie?

In deze collectie wordt aan de hand van diverse videos uitgelegd waar het om ging in de Reformatie. Ook wordt inzicht gegeven in de consequenties die de Reformatie heeft gehad.

De Bijbel in de Rooms-Katholieke Kerk en de reformatorische traditie

Er is een duidelijk verschil tussen protestanten en rooms-katholieken wat betreft het gebruik van de Bijbelruikbel. Ten tijde van de Reformatie hadden rooms-katholieke gelovigen vaak niet de beschikking over een Bijbel. Er waren wel delen van de Bijbel in vertaling beschikbaar. Maar ook nu nog wordt de Bijbel door protestanten meer gelezen dan door rooms-katholieken.

Avondmaalopvatting reformatoren

Bij de verschillende reformatoren bestonden verschillende inzichten met betrekking tot de viering van het Heilig Avondmaal. Het belangrijkste verschil van inzicht betrof het karakter van de mis/Avondmaal. Waar in de rooms-katholieke opvatting de mis het aanbieden van het offer van Christus aan God is waarbij de elementen daadwerkelijk veranderen in het lichaam en bloed van Christus, wordt dit laatste in de protestantse tradities ontkend. De verschillende protestantse stromingen hadden elk hun eigen interpretatie van het Avondmaal. Waar volgens Luther Christus met en onder de tekenen aanwezig is, zag Zwingli het vooral als een gedachtenismaaltijd, terwijl Calvijn grote nadruk legde op de geestelijke aanwezigheid van Christus in het Avondmaal.

Vasten

In de rooms-katholieke traditie is vasten altijd al een begrip geweest. Maar er waren ook andere vormen zoals zelfkastijding die met name door kloosterlingen gedaan werden. Dit werd beschouwd als een vorm van verootmoediging en boetedoening voor de zonden.

Bedevaart

Er zijn vele bedevaartplaatsen waar rooms-katholieken massaal naar toe trekken om in de meeste gevallen Maria te vereren. Ook zijn er bedevaartplaatsen die ontstaan zijn vanwege het feit dat daar een godvruchtig persoon heeft gewoond die later heilig verklaard is door de Paus. Bekende bedevaartplaatsen zijn Lourdes en Fatima. Maar ook in Belgie en Nederland zijn bedevaartplaatsen zoals Beauraing en Wittem.

Sacramenten

De Rooms-Katholieke Kerk kent een zevental sacramenten, de protestantse kerken twee. Er is ook een verschil in betekenis van de sacramenten. Een aantal van de rooms-katholieke sacramenten hebben een sterk symbolische waarde, terwijl de protestantse sacramenten dienen ter ondersteuning van het geloof.