Betekenis "overeenstemming" tussen Rome en Reformatie

"Met rechtvaardiging tot op de bodem gaan"

Trouw - 14 juli 1998

Hij haalt bijna onzichtbaar de schouders op en zegt: “Als ik prominente Duitstalige theologen als Ingolf Dalferth hoor roepen dat de Lutheranen zich hiermee aan Rome hebben uitgeleverd dan denk ik: nou, dat getuigt ook niet van veel vertrouwen in je eigen geloofstraditie.

Op de bovenste verdieping, onder de hanenbalken van het Delenusinstituut aan de Oude Turfmarkt, heeft hij zijn kwartier: Klaas Zwanepol, als hoogleraar in de geschiedenis en leer van het lutheranisme verbonden aan het Evangelisch-luthers seminarium aan de Universiteit van Amsterdam.
Terwijl Luther vanuit een forse lijst op de grond lijkt mee te luisteren gaat Zwanepol nader in op het vraagstuk van de rechtvaardiging. Dat is al bijna vijf eeuwen hét grote geschilpunt tussen Rome en de Reformatie: komt alles door Gods genade, zoals Luther leerde? Of dragen de goede daden van de mens ook bij aan zijn heil, zoals de rooms-katholieke geloofsleer van oudsher stelt?
Onlangs sloten de Lutherse Wereldfederatie (LWF) en de rooms-katholieke kerk een agreement to disagree - ze waren het er over eens dat ze het oneens waren -, neergelegd in een gezamenlijke verklaring van 44 paragrafen. Het is het resultaat van vele gesprekken die een gemengde luthers-roomse commissie meer dan vijftien jaar heeft gevoerd. Volgens beide partijen gaat het niet om het scheppen van uniformiteit, maar om het erkennen van elkaars interpretaties. Dat lijkt weinig, maar is het niet.
Zwanepol: “Eeuwenlang hebben beide kanten - de lutheranen wat minder dan de rooms-katholieken, maar toch... - elkaars voorstellingen op dat punt verketterd. Kijk hoe de rk kerk op het concilie van Trente (1545-'63) de reformatorische rechtvaardigingsleer veroordeelde. Dat loog er niet om.
Er is over deze essentiële kwestie eeuwenlang een ware frontenoorlog gevoerd. Daarbij hanteerden beide kanten karikaturen, vertekeningen en overaccentueringen. Pas de laatste tientallen jaren kwam hier verandering in. Misverstanden werden opgeruimd, valse beeldvorming is ongedaan gemaakt en de eigenlijke bedoeling van wat men wilde zeggen is ontsloten. Voor zover de gemeenschappelijke verklaring dat wil vastleggen komt haar alle lof toe. Met name het feit dat het eigene van elk van beide tradities wordt erkend zonder het gelijk van de ander uit te sluiten.
Voor de Evangelisch-lutherse kerk in Nederland aanleiding om, ondanks kritische kanttekeningen, haar oprecht gemeende dankbaarheid en erkentelijkheid uit te spreken. Wij hebben gezegd: hier wordt een point of no return gepasseerd. Vanaf nu zullen we nooit meer elkaars bedoelingen verketteren of vertekenen. Het is van historisch belang dat lutheranen en katholieken dit nu samen hebben vastgesteld.
Daarom kan ik me aansluiten bij curie-kardinaal Edward Cassidy, die de verklaring een 'belangrijke aanmoediging voor de oecumene' noemde. Wat mij er niet van weerhoudt me af te vragen of het document wel voldoende recht doet aan de oerbetekenis van de rechtvaardiging. Ik hoop dat er een vervolggesprek komt waarin hierop en op andere vragen nader wordt ingegaan. Want het gesprek over de rechtvaardiging is met deze verklaring niet, zoals optimisten suggereren, afgesloten. Integendeel. Het is nog maar net begonnen.''
Zijn mooie woorden ten spijt liet Cassidy, hoofd van de pauselijke raad voor de bevordering van de eenheid van de christenen, nadrukkelijk weten dat Rome de gezamenlijke verklaring alleen onder voorbehoud accepteert. De LWF toonde zich teleurgesteld, maar Zwanepol is minder ongelukkig. “Hieruit blijkt dat ook de rk kerk beseft dat je met de rechtvaardiging echt tot op de bodem moet gaan. En men kan niet ontkennen dat het stuk over sommige heikele punten, zoals de zondenleer, wel heel vlug heenstapt.”
De consequenties van dat tot op de bodem gaan, gaan de rk kerk kennelijk te ver. Daarop lijkt het feit te wijzen dat de zinsnede in het document, waarin de rechtvaardiging het criterium werd genoemd waarmee alle kerkzijn op Christus wordt georiënteerd, later is afgezwakt tot: een onmisbaar criterium. Plus de aantekening dat rooms-katholieken zich ook tot andere criteria (het onfeilbaar leergezag van de paus?) verplicht weten.
Zwanepol, die het vermoeden heeft dat de tekstwijziging onder druk van Rome tot stand is gekomen, vraagt zich af hoe sterk de criteriumfunctie van de rechtvaardiging dan nog is. “Hier ligt een essentieel meningsverschil met de kerken van de Reformatie. Voor Luther, de lutherse traditie, en in haar oorsprong voor heel de protestantse beweging, betekent rechtvaardiging een soort grondwoord waarmee je het wezenlijke wilt uitdrukken van de relatie tussen God en mens. Het is de basismelodie die in alle elementen van de geloofssymfonie dient terug te komen.”
Bevraagd over dat contact tussen God en mens: “Het gaat om het geloof dat Gods barmhartigheid en goedheid gelden zonder enige verdienste van onze kant. Hij is de gever en wij, mensen, zijn de ontvangers van Zijn genade-om-niet die doorwerkt in alle aspecten van de omgang tussen God en mens, zeg maar van de schepping tot en met de voleinding.”
De Zwitserse katholieke theoloog Hans Küng zag 31 jaar geleden al geen onoverbrugbare verschillen tussen rooms-katholieken en protestanten, wat de rechtvaardigingsleer betreft. En niemand minder dan zijn befaamde protestantse collega Karl Barth zei hem dat na. Zwanepol eveneens?
“Ik denk dat Hans Küng gelijk heeft, maar zijn gelijk ligt precies 457 jaar terug, tijdens de zogenaamde Regenburgergesprekken. Toen waren rooms-katholieke en lutherse theologen heel dicht bij een overeenstemming over de rechtvaardigingsleer. Ook de lutherse Confessie van Augsburg (1530) mikte op overeenstemming met de rooms-katholieken, terwijl omgekeerd de katholieken in hun weerwoord (1531) zich opvallend mild uitten over de rechtvaardiging. Zo valt Küngs optimisme te verklaren. Toch is het nooit gelukt om tot overeenstemming te komen. Waarom niet? Omdat achter die rechtvaardigingsleer een rechtvaardigingsgedachte staat waarvan plaats, betekenis en reikwijdte door beide tradities anders werd gezien. En volgens mij is dat tot op de dag van vandaag zo gebleven.
In de lutherse traditie is de rechtvaardiging geen thema onder andere thema's, maar wijst ze op een bepaalde manier van omgaan met geloofsvragen en houdt ze een visie in op alle theologische thema's.''
Zwanepol: “Als je zou accepteren wat in de aanvankelijke versie van het gezamenlijke document stond, zou dat wel eens een stuk zelfkritiek van beide kerken, dus ook van de rooms-katholieke kerk, kunnen betekenen. Het is echter duidelijk dat men in het Vaticaan daar niet aan wil.
Binnen de rk kerk zit de waarheid sterk verankerd in de traditie en het daaraan gekoppelde leergezag. Vandaar dat het in die kringen veel moeilijker is om afstand te nemen van vroegere uitspraken, hoe verkeerd deze ook waren. Overigens formuleert de verklaring zeer behoedzaam: we zeggen niet dat al die veroordelingen uit het verleden onzinnig waren, ze zijn alleen niet meer van toepassing. Maar dat gaat Rome kennelijk toch nog een stap te ver.''
Op grond van een en ander vindt Zwanepol geen reden tot euforie, maar evenmin tot pessimisme. “De echte dialoog tussen lutheranen en katholieken over de rechtvaardiging moet, als gezegd, nog beginnen. Want ondanks alle beraad ligt dit belangrijkste geschilpunt tussen Rome en de Reformatie er nog. Die hobbel nemen zal moeilijk zijn.”
Rest nog één vraag: In de rooms-katholieke kijk op rechtvaardiging is een actievere rol voor de mens in Gods genadebestel weggelegd dan in de lutherse visie. Toch wordt ook in rooms-katholieke ogen die menselijke rol niet gezien als een aangeboren eigenschap, maar als het effect van goddelijke genade. Ligt hier de beslissende opening?
Zwanepol: “Zou best kunnen. Het punt is alleen of het door Rome ook van a tot z als effect van genade wordt gezien. Want zolang er toch iets van menselijk prestaties in doorklinkt houden we een fors probleem. Op hetzelfde moment dat de rooms-katholieke kerk met ons kan zeggen dat de rechtvaardiging het grondwoord van het Evangelie is dat voor de kerk als norm dient bij alles wat ze doet en leert, op dat moment bestaat er wat mij betreft kerkelijke gemeenschap.”

Relevante artikelen uit diverse bronnen

Collecties in categorie

Betekenis "overeenstemming" tussen Rome en Reformatie

In 2017 is er een verklaring ondertekend door een tiental vertegenwoordigers uit de Rooms-Katholieke en Lutherse Kerk. In deze verklaring wordt de gemeenschappelijke overeenkomst met betrekking tot de rechtvaardiging vastgelegd. De verklaring is in het kader van 500 jaar Reformatie in 2017 ook ondertekend door vertegenwoordigers uit de gereformeerde traditie. Dit gebeurde in Augsburg.

Betekenis en rol van de Bijbel in de Rooms-Katholieke Kerk

Tot aan de Reformatie werd in bijna geen enkel gezin in de Bijbel gelezen. Het lezen van de Bijbel was voorbehouden aan de geestelijkheid (priesters, monniken en theologen). Geestelijken hadden namelijk gestudeerd om de inhoud van de Bijbel te begrijpen. Het feit dat er nauwelijks Bijbels in de landstaal beschikbaar waren vergemakkelijkte het lezen van de Bijbel niet.,

Betekenis zonde en genade in de Rooms-Katholieke Kerk

In de Rooms-Katholieke Kerk wordt anders gedacht over vergeving van zonde dan in de protestantse kerken. Dat vergeving plaatsvind door het zal door een rooms-katholiek bevestigd worden, maar in de dagelijkse geloofsuitoefening is er nog sterk sprake van de gedachte van "goede werken" om zalig te worden. Ook de Maria- en heiligenverering speelt een belangrijke rol in het bereiken van het heil,\ zelf bijdragen aan je zaligheid.

Betekenis Maria en heiligen in de Rooms-Katholieke Kerk

Maria heeft in de Rooms-Katholieke Kerk altijd een belangrijke rol vervult. Zij is een voorbeeld van geloof. De Mariaverering maar ook het aanroepen van heiligen is een veel voorkomend gebruik in roomse kringen. Naar de mening van de protestanten is dit on-Bijbels, omdat er alleen tot God gebeden kan worden en niet tot een ander. Volgens protestanten is de Maria-verering een bedreiging van de unieke rol van Christus als Voorbidder bij God.

Betekenis kerk & sacramenten in de Rooms-Katholieke Kerk

Voor een rooms-katholiek geldt dat het lidmaatschap van de Rooms-Katholieke Kerk ook betekent dat je ingelijfd bent in de Kerk van Christus. Bij protestanten staat veel het persoonlijke geloof in de Heere Jezus Christus centraal. Enkel door dit geloof kan iemand zalig worden. Sacramenten zijn in de Rooms-Katholieke Kerk een kanaal waardoor God genade mededeelt, terwijl de sacramenten in de protestantse kerken ter ondersteuning van het geloof dienen.

Betekenis van het heil in de Rooms-Katholieke Kerk

In de Rooms-Katholieke kerk is het heil verbonden aan het lidmaatschap van de kerk. "Zonder kerk geen heil". De protestanten verbinden het heil aan het geloof in de Heere Jezus Christus. Het instituut kerk functioneert daar veel meer om in gezamelijkheid het geloof te beoefenen en geleerd te worden in de rijkdom van Gods Woord.