Betekenis "overeenstemming" tussen Rome en Reformatie

"Rooms - Lutherse verklaring"

Waarheidsvriend - 7 november 2013

Aan het eind van de vorige eeuw hebben de Lutherse Wereldfederatie en de Rooms-Katholieke Kerk een gemeenschappelijke verklaring ondertekend over de leer van de rechtvaardiging. Dit belangrijke oecumenische document is de basis voor verdere gesprekken tussen beide tradities en voor de geplande gezamenlijke herdenking van de Reformatie in 2017.

Hoewel de kerken van de gereformeerde traditie niet bij de vaststelling van dit document betrokken waren, is het toch van belang om kennis te nemen van de inhoud. Stel nu eens dat Rome de dwalingen uit het verleden herroept en de evangelische boodschap van de rechtvaardiging door het geloof alleen alle ruimte geeft, dan wordt het misschien wel hoog tijd om de breuk met de moederkerk te helen.

De ‘Gemeenschappelijke verklaring over de rechtvaardigingsleer’ is in 1997 opgesteld. De uiteindelijke tekst is op 31 oktober 1999 ondertekend, na enkele wijzigingen en aanvullingen. Die waren nodig door de bezwaren uit lutherse kring. Aanvankelijk noemde de verklaring de rechtvaardigingsleer slechts een criterium van de kerk en niet hét geloofsartikel waarmee de kerk staat of valt.

ALLEEN UIT GENADE
De kerken zijn niet over een nacht ijs gegaan. Al sinds het Tweede Vaticaanse Concilie vinden er gesprekken over de rechtvaardigingsleer plaats. De gemeenschappelijke verklaring windt er geen doekjes om dat de leer van de rechtvaardiging in de zestiende eeuw kerkscheidend was nieuwe inzichten vooral aan de lutherse kant en erkent dat de lutherse belijdenisgeschriften en de decreten van het concilie van Trente nog steeds geldig zijn.
Toch willen beide kerken een stap voorwaarts zetten door te benadrukken wat zij gemeenschappelijk geloven en te laten zien dat ‘de blijvende verschillen (…) niet langer aanleiding geven tot leerveroordelingen’. Wat toen over en weer in de leerveroordelingen gezegd is, geldt nu niet meer, omdat beide kerken een ontwikkeling hebben doorgemaakt.

BREDE ACCOLADE
Het document zet in bij de Bijbel: ‘Rechtvaardiging is zondenvergeving (Rom.3:23-25; Hand.13:39; Luk.18:14), bevrijding van de onderdrukkende macht van de zonde en van de dood (Rom.5:12-21) en van de vloek van de wet (Gal.3:10- 14). Zij is opneming in de gemeenschap met God; nu reeds, maar eens op volkomen wijze in Gods komend rijk (Rom.5). Zij verenigt met Christus en met Zijn dood en Zijn opstanding (Rom.6:5).’ De kernzin uit het document luidt: ‘Gemeenschappelijk belijden wij: alleen uit genade in het geloof in de heilsdaad van Christus, niet op grond van enige verdienste van onze kant worden wij door God aangenomen en ontvangen wij de Heilige Geest, Die onze harten vernieuwt en ons in staat stelt en oproept tot goede werken.
Iedere orthodoxe protestant kan hier blij mee zijn. De lutherse en rooms-katholieke theologen zijn erin geslaagd om een formulering te vinden die in de taal van de Bijbel een brede accolade slaat om beide tradities. Maar zoals altijd is het natuurlijk wel de vraag welke uitwerking een en ander krijgt. Dat blijkt vooral in het vierde hoofdstuk met de titel ‘De ontvouwing van de gemeenschappelijke opvatting van de rechtvaardiging.’ Daarin staat hoe de beide tradities de verschillende aspecten van de rechtvaardigingsleer verstaan en uitleggen. Blijkbaar kun je met de verklaring twee kanten op en is die verklaring ook bewust zo geformuleerd.

Als de verklaring bijvoorbeeld uitlegt wat verstaan moet worden onder ‘het onvermogen van de mens met betrekking tot de rechtvaardiging’ dan stellen de katholieken dat de mens door zijn toestemming met God meewerkt. Al is die medewerking dan ‘geen verrichting van de mens uit eigen kracht’. Als de lutheranen volhouden dat ‘de mens niet in staat is bij zijn redding mee te werken’ dan ontkennen zij niet dat ‘de gelovige persoonlijk volledig is betrokken in het geloof dat door het Woord van God Zelf wordt bewerkt’.
Met dat laatste zal iedereen het wel eens zijn, maar hoe zit het nu precies met die menselijke medewerking of toestemming? De verklaring stelt dat de mens de werking van de genade kan afwijzen. Hier schuilt een adder onder het gras. De ‘onwederstandelijkheid van de genade’, zoals die op de synode van Dordrecht is beleden, wordt hier ontkracht.

DRAAI
Het latere lutheranisme heeft een draai gegeven aan de genadeleer door de predestinatie af te wijzen. Je kunt niets aan je redding toedoen, maar je kunt je redding wel door blijvend verzet tegenhouden. De logische consequentie is natuurlijk dat je alleen gered wordt als je het verzet opgeeft. De gezamenlijke verklaring impliceert dat de mens dat kan en moet doen. Hier gaapt een kloof tussen de verklaring en de gereformeerde theologie. De bijbelse en gereformeerde positie is niet dat de mens tegen wil en dank gered wordt. Wel dat zijn weerstand alleen overwonnen wordt door de onweerstaanbare genade van God. De genade hangt niet af van de toestemming van de mens. Anders zou de hemel leeg blijven. Er komen nu eenmaal geen vrijwilligers in het koninkrijk van God, maar door de Geest vernieuwde dwarsliggers.

ZEKERHEID
De verklaring bespreekt ook het verschil van inzicht over de heilszekerheid. Het concilie van Trente had tegenover de reformatorische nadruk op de zekerheid van het geloof gesteld dat niemand zeker kan weten dat hij deelt in de genade van God en eeuwig zalig wordt.

De gemeenschappelijke verklaring stelt voorop dat ‘de gelovigen op de barmhartigheid en de beloften van God kunnen vertrouwen’. Ondanks eigen zwakheid kunnen zij ‘bouwen op de effectieve toezegging van Gods genade in woord en sacrament en dus van deze genade zeker zijn’.
Maar opnieuw is het de belangrijke vraag hoe dat uitpakt. De katholieken verwijzen naar het Tweede Vaticaans Concilie, dat heeft uitgesproken dat geloven betekent dat de gelovige zich volledig toevertrouwt aan God. ‘Niemand mag aan Gods barmhartigheid en aan de verdienste van Christus twijfelen. Maar ieder kan zich zorgen maken om zijn heil wanneer hij let op zijn eigen zwakheid en gebreken. Bij de erkenning van zijn eigen falen mag de gelovige er echter zeker van zijn dat God zijn heil op het oog heeft.’

Deze definitie van zekerheid – zeker weten dat God genadig is – heeft echter nooit ter discussie gestaan. Het ging om de zekerheid van de persoonlijke zaligheid. Als je je zorgen moet maken over je heil, ondergraaf je de heilszekerheid. Het concilie van Trente zei dat de gelovigen moesten ‘duchten, wetende dat zij (…) geen overwinnaars kunnen zijn zonder door strijd om het vlees, de wereld en de duivel te overwinnen.’ De toon van de verklaring is wel anders, maar de uiteindelijke strekking niet.
Wellicht komt dat voort uit het feit dat de moderne protestantse theologie helemaal geen behoefte meer heeft om de heilszekerheid te benadrukken. Het is veelzeggend dat het artikel over de heilszekerheid wel zegt wat katholieken daar onder verstaan, maar niet wat heilszekerheid voor hedendaagse lutheranen betekent. Blijkbaar zijn zij het met de katholieken eens dat niemand aan God mag twijfelen, maar dat je nooit helemaal zeker kunt zijn dat je uiteindelijk zalig wordt.

Samen met rooms-katholieken terugblikken op de Reformatie is prima, maar het is niet goed om in ruil voor kerkelijke eenheid de vrije genade van God of de blijde zekerheid van de zaligheid ter discussie te stellen.

Relevante artikelen uit diverse bronnen

Collecties in categorie

Betekenis "overeenstemming" tussen Rome en Reformatie

In 2017 is er een verklaring ondertekend door een tiental vertegenwoordigers uit de Rooms-Katholieke en Lutherse Kerk. In deze verklaring wordt de gemeenschappelijke overeenkomst met betrekking tot de rechtvaardiging vastgelegd. De verklaring is in het kader van 500 jaar Reformatie in 2017 ook ondertekend door vertegenwoordigers uit de gereformeerde traditie. Dit gebeurde in Augsburg.

Betekenis en rol van de Bijbel in de Rooms-Katholieke Kerk

Tot aan de Reformatie werd in bijna geen enkel gezin in de Bijbel gelezen. Het lezen van de Bijbel was voorbehouden aan de geestelijkheid (priesters, monniken en theologen). Geestelijken hadden namelijk gestudeerd om de inhoud van de Bijbel te begrijpen. Het feit dat er nauwelijks Bijbels in de landstaal beschikbaar waren vergemakkelijkte het lezen van de Bijbel niet.,

Betekenis zonde en genade in de Rooms-Katholieke Kerk

In de Rooms-Katholieke Kerk wordt anders gedacht over vergeving van zonde dan in de protestantse kerken. Dat vergeving plaatsvind door het zal door een rooms-katholiek bevestigd worden, maar in de dagelijkse geloofsuitoefening is er nog sterk sprake van de gedachte van "goede werken" om zalig te worden. Ook de Maria- en heiligenverering speelt een belangrijke rol in het bereiken van het heil,\ zelf bijdragen aan je zaligheid.

Betekenis Maria en heiligen in de Rooms-Katholieke Kerk

Maria heeft in de Rooms-Katholieke Kerk altijd een belangrijke rol vervult. Zij is een voorbeeld van geloof. De Mariaverering maar ook het aanroepen van heiligen is een veel voorkomend gebruik in roomse kringen. Naar de mening van de protestanten is dit on-Bijbels, omdat er alleen tot God gebeden kan worden en niet tot een ander. Volgens protestanten is de Maria-verering een bedreiging van de unieke rol van Christus als Voorbidder bij God.

Betekenis kerk & sacramenten in de Rooms-Katholieke Kerk

Voor een rooms-katholiek geldt dat het lidmaatschap van de Rooms-Katholieke Kerk ook betekent dat je ingelijfd bent in de Kerk van Christus. Bij protestanten staat veel het persoonlijke geloof in de Heere Jezus Christus centraal. Enkel door dit geloof kan iemand zalig worden. Sacramenten zijn in de Rooms-Katholieke Kerk een kanaal waardoor God genade mededeelt, terwijl de sacramenten in de protestantse kerken ter ondersteuning van het geloof dienen.

Betekenis van het heil in de Rooms-Katholieke Kerk

In de Rooms-Katholieke kerk is het heil verbonden aan het lidmaatschap van de kerk. "Zonder kerk geen heil". De protestanten verbinden het heil aan het geloof in de Heere Jezus Christus. Het instituut kerk functioneert daar veel meer om in gezamelijkheid het geloof te beoefenen en geleerd te worden in de rijkdom van Gods Woord.